GLAM to akronim (skrótowiec) od  “Galleries, Libraries, Archiwes and Museums”. Po polsku zapewne by?by GMAB, gdyby taki skrót by? u?ywany. Nie ma cia?a ani organizacji o nazwie GLAM, skrót ten odnosi sie do agregacji instytucji które maja co? ze sob? wspólnego: s? repozytoriami dziedzictwa kulturowego cz?owieka.

Istniej? instytucje, które zrzeszaj? muzea, archiwa, biblioteki itp. albo udzielaj? im wsparcia finansowego czy logistycznego, np.  Institute of Museum and Library Services (ILMS) w Waszyngtonie, Museums, Libraries and Archives Council w Wielkiej Brytanii czy Norwegian Archive, Library and Museum Authority. Te instytucje nie roszcz? sobie jednak przynale?no?ci do GLAM ani nie u?ywaj? tego skrótu.

Czym  wi?c jest GLAM? Jest to idea, zgodnie z któr? instytucje których zadaniem jest gromadzenie i udost?pnianie dóbr kultury zyskaj? na szerokim udost?pnieniu tych dóbr. Najlepiej ilustruj? ide? GLAM dwie inicjatywy, OpenGLAM i GLAM-Wiki.

OpenGLAM

OpenGLAM to inicjatywa Fundacji Otwartej Wiedzy (Open Knowledge Foundation) dla promowania otwartego dost?pu do cyfrowej postaci zasobów w galeriach, bibliotekach, archiwach i muzeach.

Na pierwszy rzut oka wydawa?oby si?, ?e cele i modele biznesowe np. archiwum i muzeum s? bardzo ró?ne. O ile archiwa i biblioteki udost?pniaj? swoje zasoby badaczom i czytelnikom, zwykle bez op?at, nawet je?li zasoby te s? zastrze?one przez prawa autorskie, to galerie i muzea cz?sto pobieraj? op?aty wst?pu za ogl?danie oryginalnych obiektów, nawet je?li prawa autorskie do nich dawno ju? wygas?y. W rzeczywisto?ci jednak, na skutek osza?amiaj?cego tempa cyfryzacji ?wiata, i jedne i drugie musz? sprosta? temu wyzwaniu i dostosowa? model dzia?ania do nowego otoczenia. OpenGLAM jest organizacj? która próbuje u?atwi? ten przeskok. Problem “?ó?tej mleczarki”  - patrz poni?ej - dobrze ilustruje to zjawisko, i zmian? sposobu my?lenia niezb?dn? do pokonania uprzedze?. O tym, ?e te uprzedzenia powoli znikaj? mo?e za?wiadczy? fakt, ?e we wrze?niu 2013 roku liczba obiektów kulturowych udost?pnionych publicznie w postaci cyfrowej przez Europeana przekroczy?a 20 milionów. Poni?ej kilka przyk?adów:

?ó?ta mleczarka

“Mleczarka” jest jednym z najs?ynniejszych obrazów Vermeera w kolekcji Rijksmuseum w Amsterdamie. Muzeum to znalaz?o w sieci ponad 10 tysi?cy kopii tego obrazu, w wi?kszo?ci z?ej jako?ci, ze zniekszta?conymi kolorami (z przewag? za?ó?cenia). Odwiedzaj?cy muzeum nie mogli uwierzy?, ?e orygina? wygl?da inaczej i uwa?ali, ?e pocztówki z reprodukcj? obrazu s? zafa?szowane. W wyniku tego odkrycia muzeum zdecydowa?o si? na udost?pnienie kopii cyfrowych wysokiej jako?ci do wykorzystania przez wszystkich, twierdz?c ?e “Otwarcie naszych danych jest najlepsz? obrona przed problemem ?óltej mleczarki.”

Bardziej szczegó?owa analiza tego problemu, wraz z dyskusj? zagro?e?, rozwi?za? i koniecznych zmian w modelu biznesowym jest przedstawiona w pracy naukowej The Problem of the Yellow Milkmaid  - A Business Model Perspective on Open Metadata. W podsumowaniu dyskusji na spotkaniu w 2011 w Hadze przedstawicieli wielu instytucji z kategorii GLAM na ?wiecie, autorzy artyku?u pisz?:

"Konkluzj? uczestników spotkania jest stwierdzenie, ?e korzy?ci z otwartego udost?pniania  i dystrybucji przewa?aj? nad ryzykiem tego?. W wi?kszo?ci przypadków po?ytek ze zwi?kszonej  widoczno?ci jest zauwa?alny ju? w krótkim okresie czasu. W innych przypadkach, na przyk?ad je?li jest ryzyko utraty przychodów, zalety pojawiaj? si? w d?u?szym czasokresie i potrzebne s? tymczasowe rozwi?zania. Wszystko to wymaga kolektywnej zmiany my?lenia, odwagi w podejmowaniu niezb?dnego ryzyka i mocne zaanga?owanie w realizacje zada? sektora dziedzictwa kulturowego, którym to jest umo?liwienie spo?ecze?stwu pe?nego korzystania z warto?ci spu?cizny kulturowej która istnieje w sferze publicznej."

Antropologia Bronis?awa Malinowskiego

Zwi?zane z OpenGLAM jest czasopismo “Przegl?d Domeny Publicznej (The Public Domain Review), które publikuje artyku?y naukowe i popularno-naukowe, pisane przez uczonych, pisarzy, archiwistów i artystów a prezentuj?ce najciekawsze materia?y które znajduj? si?, albo w?a?nie przesz?y do domeny publicznej. Wiod?cym artyku?em w wydaniu styczniowym jest przegl?d prac ojca wspó?czesnej antropologii, Bronis?awa Malinowskiego. Autor artyku?u, Michael W. Young odkrywa dla nas osobisty kryzys polskiego  antropologa pod koniec jego pierwszej wyprawy na wyspy Trobriand. Jego osobisty pami?tnik w j?zyku polskim, zako?czony w 1918 roku, jest wed?ug autora artyku?u, “najbardziej nies?awnym, bezwzgl?dnie szczerym dokumentem w anna?ach antropologii”. Pami?tnik, wraz z jego licznymi pracami naukowymi i ksi??kami sta? si? niedawno publicznie dost?pny.

Konferencja OpenGLAM w Warszawie

W dniach 11-12 pa?dziernika 2013 odby?a si? w Warszawie pierwsza konferencja OpenGLAM, zorganizowana przez Wikimedia Polska we wspó?pracy z Centrum  Cyfrowym i Galeri? Zach?ta. Tylko dwa lata wcze?niej Warszawa go?ci?a ?wiatowy start inicjatywy OpenGLAM i spotkanie na szczycie Creative Commons. Dwudniowa konferencja zgromadzi?a wielu przedstawicieli sektora GLAM z Polski i z ca?ego ?wiata. G?ównymi tematami konferencji by?y: Projekty Instytucji GLAM, Wikiprojekty, Otwarta Edukacja i stan prawny szczególnie w dziedzinach digitalizacji, domeny publicznej, i prawnych aspektach dzielenia si? zasobami przez instytucje kulturalne.

GLAM-Wiki

Wikipedia i jej siostrzane projekty (takie jak np. Wikimedia Commons) s? naturalnym partnerem GLAM. Wikipedia ma miliony ods?on dziennie, ponad 250 wersji j?zykowych i zawiera ponad 20 milionów artyku?ów. Od naukowców do uczniów w szkole, wszyscy pos?uguj? si? Wikipedi?. Z kolei instytucje z sektora GLAM zawieraj? niezliczone zasoby kultury. Inicjatywa GLAM-Wiki ma na celu u?atwienie instytucjom kulturalnym dzielenia si? ich zasobami z odbiorcami na ca?ym ?wiecie poprzez wspó?prac? z do?wiadczonymi edytorami Wikipedii. Taka wspó?praca jest “bezprzyk?adn? szans? dla kustoszy naszego dziedzictwa kulturowego dotarcia do szerszej gamy nowych odbiorców”.

GLAM-Wiki realizuje swoje cele przez ró?ne projekty, mi?dzy innymi Umowy partnerskie z instytucjami sektora GLAM które umieszczaj? swoje elektroniczne zasoby (te w domenie publicznej) w Wikipedii do u?ytku dla wszystkich.

• Wikiprojekty GLAM, które maja na celu zaktywizowanie Wikipedystów i poszerzenie udzia?u Instytucji i  jej zasobów w Wikipedii.
• Programy Wikipedysty-Rezydenta: wikipedysty który odbywaj?c sta? w danej organizacji (p?atny albo jako wolontariusz) s?u?y jako ??cznik mi?dzy t? organizacj? a wspólnot? Wikimedia, pracuje wraz z pracownikami tej instytucji przy digitalizacji i organizacji zasobów które mog? by? udost?pnione w Wikipedii i spe?nia wiele innych zada?.
• GLAM Wiki Outreach - program wspierania inicjatyw GLAM  zawiera zasoby z których czerpa? mog? instytucje które rozpoczynaj? swoja wspólprac? z Wikipedi?.

Instytut Józefa Pi?sudskiego partycypuje aktywnie w projektach Wikipedii. Uk?ad partnerski z Wikimedia Commons, dzi?ki pomocy wikipedysty Jarka Tuszy?skiego zaowocowa? ju? wzbogaceniem Wikipedii w ponad 500 dokumentów z kolekcji Józefa Pi?sudskiego, które s? u?ywane w rosn?cej liczbie artyku?ów. Wikiprojekt GLAM/Józef Pi?sudski Institute of America jest punktem spotkania wolontariuszy którzy pisz? w Wikipedii artyku?y na tematy zwi?zane z Instytutem i oparte na zasobach Instytutu. Nasz nowy Wikipedysta-Rezydent, Piotr Puchalski, wspomagany przez Wikipedystk? z Metropolitan Library Council, Dorothy Howard, organizuje prac? wolontariuszy i sam uzupe?nia oraz ulepsza artyku?y w  Wikipedii. Zapraszamy do wspó?pracy!.

Zmiana w sposobie odbierania dóbr kultury na skutek powstania Internetu, a jednocze?nie ogromne poszerzenie grona aktywnych uczestników na ca?ym ?wiecie wymaga radykalnej zmiany w my?leniu. Ka?dy z nas mo?e pomóc, organizuj?c lub bior?c udzia? w jednym z projektów, szczególnie w Wikipedii gdzie bardzo ?atwo wystartowa?. B?d?my GLAM!

Marek Zieli?ski

Artyku? ukaza? si? 26 lutego 2014 w Blogu archiwistów i bibliotekarzy Instytutu Pi?sudskiego

Mo?e Ci? te? zainteresowa?

• Tydzie? praw autorskich
  
• Digital Humanities