W dniach 28 – 29 wrze?nia 2015 r. w stolicy Islandii, Reykjaviku, odby?a si? trzecia doroczna konferencja Mi?dzynarodowej Rady Archiwów. Doroczne konferencje rady s? jej najwy?szym cia?em stanowi?cym, obraduj?cym pomi?dzy mi?dzynarodowymi kongresami. Zosta?y ustanowione na XVII Mi?dzynarodowym Kongresie Archiwów w Brisbane, w Australii, w 2012 r. w miejsce Mi?dzynarodowych Konferencji Okr?g?ego Sto?u Archiwów (CITRA). Wprowadzono, w ten sposób, jako?ciow? zmian? polegaj?c? na wi?kszej dost?pno?ci archiwistów do prac MRA, poprzez rozszerzenie dorocznych spotka? zarz?du MRA (cz?onkowie A czyli dyrektorzy archiwów narodowych) o sesje naukowe dost?pne dla wszystkich zainteresowanych oraz spotkania Forum Archiwistów Narodowych (Le Forum des Archivistes Nationaux), które gromadzi wszystkich instytucjonalnych cz?onków MRA. Zadaniem forum jest pomoc przy wypracowywaniu strategicznych celów rady, tzw. decyzji wysokiego poziomu. Nowa formu?a zast?pi?a star?. Pomi?dzy 1954 a 2011 r. odby?o si? 49 spotka? CITRA, a od 2013 do 2015 r. mia?y miejsca trzy doroczne konferencje: w Brukseli (23 – 24 pa?dziernika 2013, temat: Accountability, transparenty and Access to information) i w Gironie w Katalonii (11 – 15 pa?dziernika 2014 r., temat: Archives and Cultural Industries) oraz w Reykjaviku.

Konferencja w Reykjaviku odby?a si? pod has?em: Archives: Evidence, Security & Civil Rights. Ensuring trustworthy information / Archives: Preuves, sécurités & droits civiques. Sécurisation, disponibilité de l’information (Archiwa: Dowody, bezpiecze?stwo i prawa obywatelskie. Bezpiecze?stwo, dyspozycyjno?? informacji). Spo?eczno?? mi?dzynarodowa uzna?a, ?e bezpiecze?stwo przechowywanych informacji jest jedn? z podstawowych funkcji wspó?czesnych archiwów, istotn? tak dla indywidualnych osób, jak i rz?dów a tak?e wszelkich innych podmiotów dzia?aj?cych na ró?nych obszarach organizacji spo?ecze?stwa. Na apel o zg?aszanie tematów nap?yn??o 180 propozycji z 46 krajów. Komitet programowy dokona? trudnej selekcji przyjmuj?c 67 z nich. Ich wyg?oszenie zorganizowano w 4 równoleg?e bloki podzielone na  20 sesji.
Obrady toczy?y si? w hotelu Hilton Nornica dysponuj?cym odpowiednim zapleczem konferencyjnym dla 469 zarejestrowanych uczestników z 75 krajów. Gospodarzem by?o Archiwum Narodowe Islandii (Þjóðskjalasafn Íslands - National Archives of Iceland). Powsta?o ono w 1882 r. z inicjatywy du?skiego gubernatora Hilmara Finsena. W pocz?tkowy okresie mie?ci?o si? w katedrze w Reykjaviku i gromadzi?o jedynie materia?y wytworzone przez administracj? rz?dow?. Po wyprowadzeniu z katedry Islandzkiej Biblioteki Narodowej i Narodowego Muzeum Islandii, pozosta?e w katedrze archiwum zyska?o wi?cej przestrzeni. Pierwszym archiwist? pa?stwowym by? mianowany w 1900 r. Jón Þorkelsson. Rola archiwum wzros?a wraz z uzyskaniem w 1918 r. niepodleg?o?ci (król du?ski by? g?ow? pa?stwa do 1944 r., kiedy to Islandia og?osi?a si? republik?). W 1928 r. rz?d du?ski przekaza? Islandii archiwalia odnosz?ce si? do spraw islandzkich. Obecnie Archiwum Narodowe Islandii mie?ci si?, od 1998 r., w nowym budynku po?o?onym w centrum Reykjaviku przy ul. Laugavegur 162. Sk?ada si? z trzech departamentów: Administracji i Finansów, Departamentu Dop?ywów i Przechowywania oraz Technologii Informatycznych i Us?ug Publicznych obs?ugiwanych przez 30 specjalistów. W budynku znajduje si? nowoczesna pracownia naukowa dla klientów korzystaj?cych z licz?cego 40 km akt zasobu. Poza centralnym archiwum zorganizowana jest tak?e sie? 19 archiwów prowincjonalnych (okr?gowych -  Héraðsskjalasöfn). Archiwum narodowe wype?nia funkcje zdefiniowane w § 3 Narodowego Prawa Archiwalnego No. 66/1985: „Funkcj? Archiwum Narodowego jest zbieranie i przechowywanie danych i innych dokumentów materialnych odnosz?cych si? do historii Islandii dla u?ytku agencji rz?dowych i osób prywatnych a?eby zapewni? ich interesy i prawa oraz dla bada? naukowych i studiów szkolnych”. (t?um. AB). Ustawa archiwalna umie?ci?a archiwum narodowe w strukturze Ministerstwa Edukacji i Kultury. Warto zwróci? uwag? na zwi?z?o?? islandzkiej ustawy archiwalnej koncentruj?cej w 18 krótkich paragrafach g?ównych funkcji archiwów. Od 2012 r. stanowisko dyrektora Archiwum Narodowego Islandii pe?ni Eiríkur G. Guðmundsson, który zast?pi? wieloletniego dyrektora Ólafura Ásgeirssona, postaci mocno zaanga?owanej w prace Mi?dzynarodowej Rady Archiwów na obszarach zwi?zanych z wdra?aniem technologii informatycznych w pierwszych latach XXI w.
Konferencja, jak ju? wspomniano, zorganizowana by?a w czterech blokach po??czonych trzema sesjami plenarnymi. Otwarcia ca?o?ci dokonali 28 wrze?nia 2015 r. Archiwista Narodowy, dyrektor Narodowego Archiwum Islandii Eiríkur G. Guðmundsson oraz Przewodnicz?cy Mi?dzynarodowej Rady Archiwów David Fricker.
Pierwsze wyst?pienie plenarne wyg?osi? dr medycyny Kári Stefánsson przewodnicz?cy fundacji CODE genetics, profesor neurologii i neuropatologii Uniwersytetu Harvard w Stanach Zjednoczonych. Drugie plenarne przypad?o Gísli Gu?jónssonowi emerytowanemu profesorowi psychologii s?dowej King’s College w Londynie, komandorowi Orderu Imperium Brytyjskiego. Wyst?pienie dotyczy?o dokumentacji medycznej, psychiatrycznych, psychiatrycznych ?ci?lej, bada? psychiatrycznych osób skazanych za najci??sze przest?pstwa, w tym na kar? ?mierci. Badania zachowanych protoko?ów przes?ucha? policyjnych udowodni?y, ?e sposób i kontekst ich przeprowadzenia mia?y wp?yw na zeznania podejrzanych. W kilku przypadkach po wielu latach doprowadzi?y do rewizji procesu. Ostatni plenarny wyk?ad, na zako?czenie konferencji, wyg?osi? John Hocking. Autor by? odpowiedzialny za zabezpieczenie dokumentacji Mi?dzynarodowego Trybuna?u Karnego dla by?ej Jugos?awii oraz Mechanizmu dla Mi?dzynarodowych Trybuna?ów Karnych ONZ (The Mechanism for International Criminal Tribunals (MICT).
Mechanizm, zosta? powo?any w 22 grudnia 2010 r. przez Rad? Bezpiecze?stwa ONZ, celem przej?cia podstawowych funkcji Mi?dzynarodowego Trybuna?u dla Rwandy (International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTY) i Mi?dzynarodowego Trybuna?u Karnego dla by?ej Jugos?awii (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY). Zadaniem Johna Hockinga by?o zabezpieczenie materia?u dowodowego i dokumentacji procesów tak, aby zapewni? ich pe?n? wiarygodno?? dowodow?. Zabezpieczanie dokumentacji zwi?zanej z obron? praw cz?owieka i ochron? jednostki ukaza?o, jak wa?nym jest zabezpieczenie tak?e kontekstu jej wytworzenia. Zarówno czyny jak i kontekst pope?nienia przest?pstw by?y przedmiotem wnikliwego badania mi?dzynarodowego wymiaru sprawiedliwo?ci. Wyst?pienie zako?czy? pokaz krótkiego, lecz wstrz?saj?cego, filmu ukazuj?cego zabezpieczone dowody rzeczowe, obrazuj?ce zbrodnie przeciwko ludzko?ci w Rwandzie i Jugos?awii. Na tym tle bardzo wymownym by? apel Johna Hockinga o wi?kszy szacunek ?wiecie dla zawodu archiwisty w.
Pozosta?e obrady toczy?y si? w czterech równoleg?ych blokach:
1.    Informacja w Nowoczesnym Spo?ecze?stwie: Otwarte Dane i Partnerstwo (Information In Modern Socjety: Open Data and Partnership
2.    ICA/PCOM – blok referatów pod auspicjami Komisji Programowej MRA (Programme Commission - PCOM)
3.    Informacja i Prawa Obywatelskie (Information and Civil Rights)
4.    Bezpiecze?stwo i Ochrona Informacji (Information Security and Preservation)
Ponadto podczas poster session zaprezentowano kilka interesuj?cych naukowych propozycji ?rodowisk akademickich ze Stanów Zjednoczonych, Australii, Nowej Zelandii, Kanady i Wielkiej Brytanii zwi?zanych z problematyk? archiwistyki ery cyfrowej.
W bloku Informacja w Nowoczesnym Spo?ecze?stwie: Otwarte Dane i Partnerstwo wyg?oszono 31 referatów. Ci??ar tematyczny skupiony by? wokó? zagadnie? przechowywania dokumentacji elektronicznej, jej interoperacyjno?ci i wykorzystywania otwartych systemów informatycznych oraz przetwarzania danych i mo?liwo?ci ich wykorzystywania publicznie. Alain Dubois, dyrektor archiwów kantonu Valais w Szwajcarii w wyst?pieniu Conserver à long terme et réutilliser durablement les archives électroniquees de l’ État du Valais (Przechowywanie i trwa?e u?ytkowanie archiwaliów elektronicznych Kantonu Valais) przedstawi? bardzo nowoczesny projekt realizowany przez kanton Valais i Bibliotek? Kongresu USA. Archiwa kantonu od pi?ciu lat realizuj? projekt dematerializacji procesu administracyjnego. Dematerializacja, czyli przenoszenie informacji na platform? cyfrow? i systemowe zarz?dzanie ni?, s? ?ci?le zwi?zane z systemem records management. Dla archiwów, jak w przypadku kantonu Valais, wa?nym s? aspekty nie tylko u?ycia dokumentacji w procesie administracyjnym, tzw dokumentu ?ywego, ale przede wszystkim przeniesienie jej do obszarów przechowywania wieczystego. Aby by?o to mo?liwe, wdra?ane s? procedury zarz?dzania ca?ym cyklem ?ycia dokumentacji elektronicznej, od momentu jej powstania, a? do jej definitywnego przechowywania, tu rozumianego jako records continuum. Pojecie rekord continuum wywodzi si? z do?wiadcze? australijskiej archiwistyki i ??czy w sobie system zarz?dzania records management z archiwizacj?, tworz?c z nich integralny system. Informacja, funkcjonuj?ca w systemie records management w podmiocie (dokument ?ywy),  jest niewystarczaj?ca  dla systemu archiwalnego. St?d model records continuum, tworzy zwi?zek zachodz?cy pomi?dzy systemem przechowywania (recordkeeping), wiarygodno?ci? informacji oraz identyfikacj? twórcy. Integruje system przechowywania danych z systemem archiwalnym np.: opisu archiwalnego, migracji itd. Archiwum kantonu Valais opracowuje Matterhorn METS Profil Standard, standard, który oparty jest o rozwijan? przez Bibliotek? Kongresu USA platform? METS (Metadata Encoding & Transmission Standard). Archiwum kantonu Valais zarejestrowa?y w niej 29 listopada 2012 r. Matterhorn METS Profile. Jest to pierwszy model opisu obiektów cyfrowych za pomoc? EAD wewn?trz standardu METS.
W bloku prowadzonym przez Komisj? Programow? MRA znalaz?o si? kilka interesuj?cych obszarów. Pierwszym, bardzo obszernym zagadnieniem by?y dwie sesje prowadzone przez Henri Zuber’a prezentuj?cymi dotychczasowe prace Komisji Programowej MRA. Planowane jest powo?anie nowej grupy roboczej, która przyjmie za cel przeanalizowanie zarz?dzania archiwaliami i dokumentami administracyjnymi przez poszczególne archiwistyki narodowe. Pierwszym etapem ma by? porównanie funkcjonuj?cych w poszczególnych pa?stwach systemów prawnych obowi?zuj?cych archiwa.
Ponadto Komisja Programowa przyj??a dokument o nazwie „Strategia dla Afryki”, który zostanie zaprezentowany Komitetowi Wykonawczemu MRA. Strategi? przedstawi? w odr?bnej sesji Justuj Wamukoya z Uniwersytetu Moi w Kenii.
Du?e zainteresowanie uczestników dorocznej konferencji wzbudzi? projekt UNESCO o nazwie PERSIST (Platform to Enhance the Sustainability of the Information Society Transglobally – Platforma dla Zwi?kszenia Trwa?o?ci Transglobalnego Spo?ecze?stwa Informatycznego). U genezy projektu znalaz?a si?, przyj?ta we wrze?niu 2012 r. w Vancouver (Kanada) deklaracja: UBC*/UNESCO Vancouver Declaration The Memory
of the World in the Digital Age: Digitization and Preservation (Vancouverska Deklaracja UBC/UNESCO Pami?? ?wiata w Erze Cyfrowej: Digitalizacja i Przechowywanie. Rozszerza ona projekt UNESCO Pami?? ?wiata o dziedzictwo cyfrowe. ?ród?em idei jest przekonanie instytucji odpowiedzialnych za przechowanie dziedzictwa historycznego, ?e przemys? wytwarzaj?cy produkty zwi?zane z technologiami informatycznymi, nie wykazuje zrozumienie dla pó?niejszego chronienia tworzonych i zarz?dzanych za ich po?rednictwem tre?ci i oprogramowania, a s? one wspó?czesnym dziedzictwem spo?ecze?stw. Przyj?cie deklaracji z Vancouveru przez cz?onków UNESCO otworzy?o drog? do konkretyzacji dzia?a? maj?cych wype?ni? jaj za?o?enia. Powstanie projektu zapoczatkowa?o spotkanie, w dniach 5 -6 grudnia 2013 r. w Hadze (Holandia), przedstawicieli przemys?u IT (przemys? reprezentowa?y Microsoft i International Chamber of Commerce), rz?dów i instytucji przechowuj?cych ?wiatowe dziedzictwo (ICA, IFLA, LIBER). Zosta?o zorganizowane, co zrozumia?e, pod auspicjami UNESCO, a wparcia finansowego udzieli?o mu holenderskie Ministerstwo Edukacji, Kultury i Nauki (Netherlands Ministry of Education, Culture and Science).
W kwietniu 2015 r. zosta?a zorganizowana w Pary?u konferencja podsumowuj?ca dwa wcze?niejsze spotkania robocze w Vancouver (Kanada) i Gironie (Katalonia). Skonkretyzowano na niej trzy obszary zainteresowania projektu, dla których stworzono trzy grupy robocze: polityki, zawarto?ci i technologii.
Grupa zajmuj?ca si? zawarto?ci?, pod kierownictwem Ingrid Patent (University of British Columbia, Kanada) skoncentruje si? na stworzeniu wytycznych metody doboru spu?cizny cyfrowej, która zostanie opisana i przekazana cz?onkom UNESCO, instytucj? przechowuj?cym spu?cizn? i przemys?owi IT, jako propozycje do wpisania do rejestru Pami?? ?wiata.
Zagadnieniem technicznym utworzenia rejestru Pami?? ?wiata dla obiektów cyfrowych zaj??a si? grupa „technologiczna” na czele z Przewodnicz?cym Mi?dzynarodowej Rady Archiwów Davidem Frickerem. Ten rejestr ma mie? form? oprogramowania. Grupa „polityczna” odpowiedzialna jest za organizacj? platformy porozumienia pomi?dzy przemys?em IT, a instytucjami odpowiedzialnymi za zachowanie ?wiatowej spu?cizny kulturowej.
Prace nad projektem roboczym „Przewodnika dla doboru zawarto?ci cyfrowej dla wieczystego przechowywania” (The UNESCO/PERSIST DRYFT Guidlines for the selection og digital kontent for long – term digital preservation) zrealizowano bardzo szybko i pierwsza wersja przewodnika zosta?a opracowana i udost?pniona w sierpniu 2015 r., druga wersja z wrze?nia 2015 r. omówiona zosta?a na konferencji w Reykjaviku.

Odr?bne dwie sesje po?wi?cone zosta?y rozwijanemu przez Mi?dzynarodow? Rad? Archiwów, znanemu równie? w Polsce, systemowi udost?pniania i opisu zasobu ICA – Atom (ICA – Access to Memory). Pierwsz? zatytu?owan? ICA- Atom uaktualniony projekt i demonstracja (ICA – Atom projekt update and demonstration) poprowadzi?a Evelyn McLellan prezes firmy Artefactual. Prowadz?ca zwi?zana jest z projektem AtoM od 2008 r., jest tak?e menad?erem, zwi?zanego ICA- Atom, programowania Archivematica. Ten ostatni produkt jest archiwum cyfrowym powi?zanym z systemem opisu i udost?pniania ICA Atom.
Zaprezentowano ICA - AtoM i wskazano na du?e nim zainteresowanie w ?wiecie archiwalnym. Zapowiedziano rychle uruchomienie kanadyjskiego centralnego systemu informacji archiwalnej w oparciu o Atom (co st?o si? w po?owie listopada 2015 r.). Drugi referat Maggy Shapley, Australia National University Archives Case Study omawia? wykorzystanie systemu AtoM w pracy archiwum uniwersyteckiego.
W bloku Informacja i Prawa Obywatelskie omawiano zagadnienia wzajemnych korelacji pomi?dzy prawem obywateli do informacji z jednej strony, a konieczno?ci? zabezpieczenia informacji przed przest?pczym jej wykorzystywaniem oraz ochron? prywatno?ci. Kilka wyst?pie? po?wi?conych by?o bardzo z?o?onym problemom zabezpieczania i wykorzystywania dokumentacji a Afryce. Archiwalia stanowi? tam jedne z podstawowych dowodów na korupcj?,  nadu?ycia gospodarcze, zwyk?? przest?pczo?? i inne, nie zgodne z prawem, dzia?ania rz?dów (omawiano przypadki tunezyjski i senegalski). Pytania o relacje pomi?dzy rz?dem a obywatelami s? tak?e udzia?em spo?ecze?stw pa?stw rozwini?tych. Piter Flüchtiger (dyrektor Archiwum Pa?stwowego w Genewie), Doits civiques et droit à l’information: le role de l’archiviste dans la responsabilité de l’État (Prawa obywatelskie i prawo do informacji : rola archiwisty w odpowiedzialno?ci pa?stwa) porusza? zagadnienia przechowywania i przetwarzania danych osobowych oraz ich niszczenia i roli archiwisty w wyznaczaniu obszaru porozumienia pomi?dzy elementarn? zasad? ochrony informacji, a prawem do zapomnienia.

Doroczna konferencja Mi?dzynarodowej Rady Archiwów jest przede wszystkim pomy?lana jako spotkanie s?u??ce wymianie do?wiadcze? pomi?dzy archiwistami z ca?ego ?wiata. Dlatego zmieniono dawn? formu?? CITRA. Tematyka spotkania w Reykjaviku: „Archiwa: Dowody, bezpiecze?stwo & prawa obywatelskie” by?a tematyk? trudn?. Wymaga?a, bowiem podej?cia do archiwistyki i archiwaliów jako dowodów, w dos?ownym sensie s?dowym, ale i archiwalnym, jako ?róde? historycznych. Wymaga?a rozwa?enia zagadnienia bezpiecze?stwa tych?e dowodów i odniesienia do praw obywatelskich, dla których zabezpieczanie danych mo?e by? zarówno zagro?eniem, jak i gwarantem zachowania praw obywatelskich. Konferencja pokaza?a tak?e, ?e rozwój my?li archiwalnej w ?wiecie nie uk?ada si? równo, co zwi?zane jest ze stopniem pos?ugiwania si? dokumentem elektronicznym. Blok po?wi?cony informacji w nowoczesnym spo?ecze?stwie mo?na uzna? za przegl?d najnowocze?niejszych rozwi?za? z zakresu zarz?dzania informacj? i jej przechowywania. Zagadnienia te, odnosz? si? do zarz?dzania u pod?o?a, którego le?y model records management. Te pa?stwa, g?ównie wysoko rozwini?te, jak USA, Kanada, Australia, kraje zachodnioeuropejskie, mog? wzajemnie korzysta? ze swoich rozwi?za?. St?d tak wa?nym dla nich aspektem rozwoju zarz?dzania informacj? s? zagadnienia otwartych danych i partnerstwa. Inne kraje, takie jak Polska, z w?asnym pomys?em w postaci EZD, nie uczestnicz? w tym ?wiatowym procesie rozwoju. Wida? to tak?e w ilo?ci wyg?oszonych referatów. Z Europy wschodniej, w tym z Polski, nie by?o ani jednego. Obecne by?y na konferencji referaty z pa?stw afryka?skich, które korzystaj?c ze wsparcia pa?stw bogatszych, wdra?aj? u siebie nowoczesne systemy zarz?dzania. My?lenie o obiektach cyfrowych, jako elementach ?wiatowej pami?ci, wykrystalizowa?o si? w postaci wspólnego, mi?dzynarodowego projektu UNESCO/PERSIST. Oznacza to, ?e zosta? zdefiniowany jako kulturotwórczy zupe?nie nowy obszar ludzkiej aktywno?ci.

Adam Baniecki
AP Wroc?aw/Oddzia? w Boles?awcu

* University of British Columbia