„Ja, TADEUSZ KO?CIUSZKO, przysiegam w obliczu Boga ca?emu Narodowi Polskiemu, i? powierzonej mi w?adzy na niczyj prywatny ucisk nie u?yj?, lecz jedynie jej dla obrony ca?o?ci granic, odzyskania samow?adno?ci Narodu i ugruntowania powszechnej wolno?ci u?ywa? b?d?. Tak mi Panie Bo?e dopomó? i niewinna m?ka Syna Jego.”
Tak? przysi?g? z?o?y? 24 marca 1794 na krakowskim rynku, obejmuj?c funkcj? Najwy?szego Naczelnika Si?y Zbrojnej Narodowej. Pe?ni? j? do 10 pa?dziernika tego roku, kiedy zosta? ranny w bitwie pod Maciejowicami i dosta? si? do niewoli rosyjskiej.
W tym roku, 15 pa?dziernika, mija 200 lat od ?mierci Naczelnika. Sejm ustanowi? rok 2017 Rokiem Tadeusza Ko?ciuszki. Sta?o si? to okazj? do przypomnienia i uczczenia jego osoby. W ramach XXI Festiwalu Nauki Polskiej w Archiwum G?ównym Akt Dawnych zorganizowano po?wi?con? jego osobie wystaw?. Prezentowane na niej dokumenty i starodruki, przechowywane w zasobie i bibliotece AGAD, uj?to w pi?ciu tematach:
Szko?a Rycerska – Ko?ciuszko uczy? si? w niej w latach 1765-1769, jako jeden z pierwszych kadetów. Pó?niej kontynuowa? nauk? w Pary?u – na wystawie pokazano list jego i Józefa Or?owskiego do Stanis?awa Augusta Poniatowskiego w sprawie wsparcia wyjazdu do Francji.
S?u?ba w wojsku polskim – w latach 1789-1792, w tym czasie odznaczy? si? bohatersk? postaw? „w obronie Konstytucji 3 Maja” w czasie wojny z Rosj?. Jako druga osoba zosta? odznaczony z?otym medalem Virtuti Militari w 1792 r. Na wystawie pokazano m.in. patent z 12 X 1789 na rang? genera? majora w wojsku koronnym i relacj? o bitwie pod W?odzimierzem opublikowan? w „Gazecie Narodowej i Obcej”.

Powstanie Ko?ciuszkowskie – w 1794 r. by? jego naczelnikiem. Powstanie to jako jedyne z polskich powsta? narodowych otrzyma?o nazw? od nazwiska przywódcy. Na wystawie pokazano m.in. Akt powstania ko?ciuszkowskiego (24 III 1794), wydany pod Po?a?cem Uniwersa? przyznaj?cy ch?opom wolno?? osobist?, zmniejszaj?cy pa?szczyzn? i zapewniaj?cy opiek? rz?dow? (7 V 1794) oraz pierwsze polskie banknoty, wyemitowane w zwi?zku z potrzebami powstania. Warto doda?, ?e w Pa?acu Raczy?skich - dzisiejszej siedzibie Archiwum G?ównego Akt Dawnych w Warszawie - obradowa?a w czasie insurekcji Rada Najwy?sza Narodowa.
Ostatnie lata ?ycia – 1795-1817 sp?dzi? Ko?ciuszko za granic?. Uwolniony z Rosji, przez Skandynawi? i Wielk? Brytani? wyjecha? do Stanów Zjednoczonych. W 1798 r powróci? do Europy, gdzie mieszka? najpierw we Francji, a nast?pnie w Szwajcarii, gdzie zmar? w Solurze. Na wystawie pokazano m.in. map? z zaznaczonymi granicami III rozbioru Rzeczypospolitej i sporz?dzon? w 1821 r. kopi? testamentu Tadeusza Ko?ciuszki.
Legenda Ko?ciuszkowska – zacz??a kszta?towa? si? jeszcze za jego ?ycia, a apogeum osi?gn??a w XIX w., kiedy Ko?ciuszko sta? si? symbolem d??e? niepodleg?o?ciowych. Na wystawie pokazano m.in. akta sk?adki na budow? pomnika Tadeusza Ko?ciuszki w Krakowie (1821-1845) oraz afisz teatralny zapowiadaj?cy wystawienie opery narodowej „Ko?ciuszko nad Sekwan?” (22 IX 1822).

Zwiedzanie wystawy

Wystaw? otwarto 23 wrze?nia 2017 r. – zgromadzonych oprowadza?a autorka, Urszula Kacperczyk. Równie? w tym dniu, dzi?ki staraniom dr. Micha?a Kuleckiego, odby?a si? w AGAD dyskusja panelowa, w której udzia? wzi?li pracownicy Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Historii PAN: prof. Urszula Kosi?ska, prof. Piotr Ugniewski, prof. Jaros?aw Czubaty i dr Adam Danilczyk.

 Dyskusja panelowa

Przedstawili oni losy, pogl?dy i zas?ugi Ko?ciuszki, nie tylko z okresów, z jakich dokumenty przechowuje AGAD. Podkre?lali jego zapa? do nauki, ch?? pog??biania wiadomo?ci, niespe?nion? sympati? do hetmanówny Ludwiki Sosnowskiej i otwart? postaw? – otwart? na ludzi innych stanów i inny kolor skóry. Charakteryzowali jego wykszta?cenie i doskona?? znajomo?? sztuk fortyfikacyjnych. Okre?lili go pierwszym abolicjonist?, który wynagrodzenie otrzymane za udzia? w wojnie o niepodleg?o?? Stanów Zjednoczonych chcia? przeznaczy? na uwolnienie niewolników. T?umaczyli, co oznacza?y przekonania republika?skie w rz?dzonych przez monarchów pa?stwach europejskich. Przypomnieli, ?e ju? rok po ?mierci, w 1818 r. cia?o Ko?ciuszki zosta?o przywiezione ze Szwajcarii do Krakowa, gdzie spocz??o w Krypcie ?w. Leonarda na Wawelu jako pierwszej osoby spoza rodzin królewskich i z nimi spokrewnionych. Wspomnieli te? o kilku z licznych form upami?tnienia jego osoby – od najwy?szej w Australii Góry Ko?ciuszki, nazwanej tak przez odkrywc? Paw?a Edmunda Strzeleckiego, wielkiego admiratora osoby Ko?ciuszki, przez portret genera?a znajduj?cy si? na okr?cie kapitana Nemo – bohatera powie?ci Julesa Verne'a, po dywizj? ko?ciuszkowców. Zgodnie uznali, ?e legendarnemu polskiemu bohaterowi, prekursorowi nowatorskich pogl?dów i dzia?a?, których wzory czerpa? z odbywanych dalekich podró?y, nale?y si? pami?? i szacunek.
W ten sposób uczczono Tadeusza Ko?ciuszk?, którego przyjaciel, Thomas Jefferson, trzeci prezydent Stanów Zjednoczonych (1801–1809), nazwa? „najczystszym synem wolno?ci, jakiegokolwiek spotka?em, i to takiej wolno?ci, która nale?y si? wszystkim”.
Wystawa czynna jest w AGAD do 29 wrze?nia.

Anna Laszuk (NDAP)
Urszula Kacperczyk, Hubert Wajs (AGAD)