W dniach 14-16 pa?dziernika 2019 r. odby?a si? w ?odzi III Konferencja Archiwistów Pa?stwowych i Ko?cielnych, zorganizowana w ramach programu obchodów stulecia archiwów pa?stwowych obj?tych Patronatem Narodowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy w Stulecie Odzyskania Niepodleg?o?ci oraz Patronatem Honorowym Wiceprezesa Rady Ministrów, Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego prof. dr. hab. Piotra Gli?skiego. Konferencj? obj?? patronatem tak?e ks. abp Stanis?aw G?decki, Przewodnicz?cy Konferencji Episkopatu Polski. Zorganizowa?a j? Naczelna Dyrekcja Archiwów Pa?stwowych, we wspó?pracy z Rad? ds. Kultury i Ochrony Dziedzictwa Kulturowego KEP, Stowarzyszeniem Archiwistów Ko?cielnych i O?rodkiem Archiwów, Bibliotek i Muzeów Ko?cielnych na KUL. Wspó?gospodarzem by?o Archiwum Pa?stwowe w ?odzi, które m. in. go?ci?o u siebie uczestników konferencji.
Tematami wiod?cymi by?o 100-lecie odzyskania niepodleg?o?ci i tworzenie w Polsce nowych archiwów oraz metodyka archiwalna w archiwach ko?cielnych. Konferencj? rozpocz?li: Naczelny Dyrektor Archiwów Pa?stwowych dr Pawe? Pietrzyk oraz Przewodnicz?cy Rady ds. Kultury i Ochrony Dziedzictwa Kulturowego ks. bp dr hab. Micha?a Janocha.
Na pocz?tku ks. dr hab. Jerzy Adamczyk (Wy?sze Seminarium Duchowne w Radomiu) przedstawi? „Znaczenie dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. o organizacji archiwów pa?stwowych i opieki nad archiwaliami oraz Kodeksu prawa kanonicznego z 1917 r. dla archiwów ko?cielnych w II Rzeczypospolitej”. Du?o uwagi po?wi?ci? przy tym wspó?pracy Wydzia?u Archiwów Pa?stwowych i innych archiwistów pa?stwowych ze ?rodowiskami ko?cielnymi przy ochronie zabytków kultury, odbudowie i budowie nowych archiwów. O „Tworzeniu archiwów ko?cielnych po odzyskaniu przez Polsk? niepodleg?o?ci oraz gromadzeniu przez nie zasobu” opowiedzia? dr Artur Hamryszczak (O?rodek Archiwów, Bibliotek i Muzeów Ko?cielnych KUL). Na tle dziejów zbiorów bibliotek i archiwów ko?cielnych w epoce rozbiorów ukaza? zadania stoj?ce przed Ko?cio?em w tej dziedzinie po odzyskaniu niepodleg?o?ci, a tak?e znaczenie zjazdów historyków w 1925 i 1935 r. oraz publikacji naukowych dla rozwoju archiwów ko?cielnych. Pierwsze i jedyne czasopismo ko?cielne, „Prace i materia?y historyczne Archiwum Diecezjalnego w ?odzi”, zacz??o wychodzi? w 1939 r. Dzia?aniom tym towarzyszy?y „Próby kszta?cenia archiwistów ko?cielnych w okresie mi?dzywojennym”, które przedstawi? ks. dr Jaros?aw W?sowicz (Archiwum Salezja?skie Inspektorii Pilskiej). Mówi? o zas?ugach ks. Jana Kwolka, kieruj?cego Archiwum Diecezjalnym w Przemy?lu, o impulsach do  kszta?cenia kadry i o odnalezionym niedawno dokumencie, który zawiera program kursu – wyk?ady i ?wiczenia praktyczne, przygotowany przez ks. Zdzis?awa Oberty?skiego. Nie jest wiadome, czy przed wojn? zdo?ano zorganizowa? kurs wed?ug tego programu. Nie dosz?o te? do przygotowania planowanego vademecum. Na zako?czenie pierwszej sesji ks. abp dr hab. Grzegorz Ry? (Metropolita ?ódzki, Rada do spraw Kultury i Ochrony Dziedzictwa Kulturowego KEP) zabra? zgromadzonych w podró? intelektualn? do pocz?tków XVI w. „Ze skarbów archiwalnych prehistorii ?ódzkiego Ko?cio?a” wybra? jeden dokument, przechowywany obecnie w Muzeum Archidiecezjalnym w ?odzi – list zamkni?ty z bull? papie?a Klemensa VII. Na oczach zgromadzonych, na podstawie przytoczonych argumentów dokona? rewizji przyj?tego dotychczas opisu dokumentu, wskazuj?c jego rzeczywistego adresata i prawdopodobny czas powstania. W trakcie dyskusji ks. bp prof. Jan Kopiec apelowa?, aby nie zapomina? o dorobku XIX-wiecznej archiwistyki i kszta?ceniu kadr ko?cielnych na d?ugo przed 1918 rokiem.

Zbiory archiwalne w Polsce 100 lat po odzyskaniu niepodleg?o?ci by?y tematem kolejnych sesji. „Archiwum Sekretariatu Prymasa Polski z czasów prymasów kard. Stefana Wyszy?skiego i Józefa Glempa” przedstawi? dr hab. Pawe? Skibi?ski (Uniwersytet Warszawski), który od kilku lat pracuje nad rozpoznaniem i uporz?dkowaniem zboru z lat 1948-2008, licz?cego ok. 200 m. b. Pocz?tkowo w zbiorze panowa? „celowy nie?ad, aby utrzyma? go poza wiedz? w?adz”, obecnie uda?o si? wyró?ni? w nim 24 dzia?y, do których stopniowo w??czane s? kolejne materia?y – akta, a tak?e druki ulotne. Po tym „Archiwum Ko?cio?a Ewangelicko-Augsburskiego w RP” scharakteryzowa?a Agnieszka Godfrejów-Tarnogórska (rzecznik prasowy tego Ko?cio?a). Przedstawi?a struktur? Ko?cio?a w Polsce i dokumenty, które stanowi? o tworzeniu i post?powaniu z dokumentacj?, której  kontrola przeprowadzana jest raz w roku [sic!]. Po stwierdzeniu, ?e na skutek II wojny ?wiatowej olbrzymia cz??? dokumentacji zosta?a stracona bezpowrotnie lub przej?ta przez instytucje polskie i niemieckie, opowiedzia?a o najbardziej cennych pozosta?ych zbiorach i tworzonym aktualnie (w porozumieniu z archiwami pa?stwowymi) archiwum centralnym w Warszawie. „Jak powstawa?o archiwum zakonne” opowiedzia?a na przyk?adzie w?asnego zgromadzenia s. Bernadeta ?abierek (Archiwum Zgromadzenia Sióstr Wspólnej Pracy od Niepokalanej Maryi). Pokaza?a te? struktur? dokumentacji przekazanej do cz??ci historycznej archiwum, którego tworzenie wiele zawdzi?cza s. dr Laurencji J?drzejczak, która nie mog?a przyby? na konferencj?. Archiwalia podzielono na dzia?y rzeczowe, formalne, wyró?niono akta osobowe cz?onki?. Istotn? cz??? stanowi dokumentacja procesu beatyfikacyjnego bp. Wojciecha Owczarka, a niedawno w??czono do zasobu zbiór relacji osób, które przesz?y przez obóz pracy w Bojanowie. Poruszenie wzbudzi?a informacja o szerokim udost?pnianiu zgromadzonych materia?ów. Dzieje i zasób dwóch innych archiwów zakonnych przedstawili o. dr Ireneusz Wysoki?ski w referacie „Dzieje Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów a obecna jego struktura” oraz br. Grzegorz Filipiuk OFMCap – „Ukryte i ocalone. Zbiory Archiwum Kapucynów Prowincji Warszawskiej w dziejach Zakonu w Polsce”. Ten drugi nawi?za? do ?w. Franciszka z Asy?u, którego uzna? za pierwszego archiwist?, bowiem troszczy? si? on o s?owa. Obaj opiekunowie zasobów zakonnych w wyst?pieniach du?o uwagi po?wi?cili swoim zgromadzeniom i ich dziejom – skomplikowanym w d?ugim czasie dzia?ania. Znalaz?y one odzwierciedlenie w obecnej strukturze archiwaliów, kilkakrotnie wcze?niej zmienianej. W obu archiwach istniej? równie? wydzielone cz??ci, zawieraj?ce dokumentacj? procesów beatyfikacyjnych i kanonizacyjnych. Archiwum dominikanów ponios?o mniej strat, znajduje si? w Krakowie i sk?ada si? z prawie tysi?ca zespo?ów, ró?nej wielko?ci. Warto podkre?li?, ?e ju? od 1600 roku dominikanie sporz?dzali kopiariusze akt, a od po?owy XVIII w. - sumariusze. Kapucyni od ko?ca XVII w. mieli przepisy dotycz?ce zak?adania archiwów. Wydarzenia kilku wieków sprawi?y jednak, ?e ich dokumenty uleg?y du?emu rozproszeniu, a teraz stopniowo s? odnajdywane, opracowywane, a ich kopie udost?pniane on-line. Warto zauwa?y?, ?e co roku w Rzymie spotkania szkoleniowe maj? pracownicy kapucy?skich instytucji dziedzictwa.
„Archiwum zakonne in statu nascendi” w oparciu o studium przypadku zgromadzenia  naszkicowa?a dr hab. Halina Duda?a (Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie). Analizuj?c fundamentalne dokumenty, jak konstytucje i dyrektoria, poszukiwa?a w nich odpowiedzi o kolejnych etapach procesu zwi?kszania ?wiadomo?ci kancelaryjnej i powstawania archiwum, które mo?na uzna? za historyczne. Za istotne czynniki tego procesu uzna?a zmiany organizacji i lokalizacji klasztorów, systematyzacj? pomocy kancelaryjnych, wzrost ?wiadomo?ci prze?o?onych o historycznym znaczeniu dokumentacji i ich kultury dokumentu, procesy beatyfikacyjne za?o?ycieli, a wreszcie funkcje udost?pniania archiwaliów. W powy?szych wyst?pieniach by?a mowa o gromadzeniu i uk?adzie archiwaliów, powstaj?cym w wyniku ró?nych procesów, pomys?ów i polece?. Po tym „Projekt katalogu dobrych praktyk – opracowywanie i udost?pnianie archiwaliów w archiwach ko?cielnych”, przygotowywany przez organ doradczy Naczelnego Dyrektora – grup? robocz? do spraw archiwów ko?cielnych, przedstawi? jej przewodnicz?cy ks. dr hab. Mieczys?aw Ró?a?ski (Archiwum Archidiecezjalne w ?odzi; Uniwersytet Warmi?sko-Mazurski). Wymieni? i krótko scharakteryzowa? jego planowane cz??ci: wprowadzenie wraz ze s?owniczkiem terminologicznym, przyk?adowe struktury historycznych archiwów diecezjalnych oraz zakonów m?skich i ?e?skich, zasady ewidencjonowania i opracowywania. W katalogu opisane zosta?y te? zabezpieczanie archiwaliów, digitalizacja, post?powanie z kopiami oraz udost?pnianie i wypo?yczanie. Planowane jest tak?e uzupe?nienie poradnika o aneksy – przyk?adowe dokumenty i pomoce archiwalne. Dyskusj? po sesjach metodycznych zdominowa?y zagadnienia udost?pniania i przyj?tych w tym zakresie ró?nych metod i zasad.
Kilka wyst?pie? po?wi?conych by?o zbiorom instytucji polskich za granic?. Katarzyna Kiliszek (Naczelna Dyrekcja Archiwów Pa?stwowych) opowiedzia?a o dotychczasowej „Wspó?pracy Naczelnej Dyrekcji Archiwów Pa?stwowych z archiwami polonijnymi’, wspó?pracy rozpocz?tej od 1997 r. Najpierw przedstawi?a dane liczbowe – polscy archiwi?ci sp?dzili w archiwach polonijnych ponad 17 374 dni, porz?dkuj?c w tym czasie ok. tysi?ca zespo?ów, poddaj?c konserwacji wiele dokumentów, przygotowuj?c ponad 10 publikacji, tworz?c strony internetowe. Pomocy udzielano 28 instytucjom, w tym 10 ko?cielnym, które referentka przedstawi?a dok?adniej. Dwa wyst?pienia po?wi?cone by?y archiwom Polskich Misji Katolickich. O archiwum w Sztokholmie i gromadzeniu dokumentacji Polaków w Szwecji mówi? ks. dr hab. Mariusz Chamarczuk (Wy?sze Seminarium Duchowne Towarzystwa Salezja?skiego w L?dzie). Nie ma tam obecnie polskich parafii personalnych – zosta?y w??czone w struktury Ko?cio?a szwedzkiego. Materia?y archiwalne gromadzone s? w archiwum w Sztokholmie, w którym szczególne miejsce zajmuje Salezja?ski O?rodek Dokumentacji Duszpasterstwa Emigracji Polskiej w Szwecji, a tak?e w zbiorach prywatnych, g?ównie w wi?kszych miastach – Sztokholmie, Malmö i Göteborgu. Inna sytuacja jest w Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii, o czym opowiedzia?a Jadwiga Kowalska, pracuj?ca w jej archiwum od kilku lat. Wst?pem do przedstawienia archiwaliów by?a podró? przez dzieje emigracji na Wyspach Brytyjskich i g?ówne skupiska Polonii. Przed II wojn? ?wiatow? wielko?? archiwum szacowano na 250 m.b., ale akta zachowa?y si? fragmentarycznie. Obecnie jest to 14 zespo?ów archiwalnych, stopniowo porz?dkowanych, czyli ich stan nie jest jeszcze ostateczny. Mimo to s? ju? udost?pnianie i ciesz? si? du?ym zainteresowaniem. Dokumenty emigrantów powstawa?y te? we W?oszech – ju? od pocz?tku XIX w. O ich dziejach, w tym o XIX-wiecznym ruchu zakonotwórczym,  opowiedzia? ks. dr Wojciech Mleczko CR (Uniwersytet Papieski Jana Paw?a II w Krakowie) jako wst?p do omówienia „Zasobu Archiwum Ksi??y Zmartwychwsta?ców w Rzymie”. Archiwum to powsta?o w Rzymie w 1840 roku, ju? 4 lata po powstaniu Zgromadzenia Zmartwychwsta?ców. Obecnie dzieli si? na 4 dzia?y i liczy ok. 80 000 j.a., g?ównie listów. Pochodz? one z korespondencji wielu osób, znanych lub ze znanych rodzin pochodz?cych. Listy Mickiewicza i Norwida zosta?y zakonserwowane dzi?ki ?rodkom otrzymanym z Polski. Dokumentacja ta jest w du?ej mierze zinwentaryzowana i mo?liwe jest szybkie dotarcie do listów wybranych osób.
„Prawne aspekty udost?pniania orygina?ów i kopii materia?ów archiwalnych” przedstawi? dr Henryk Niestrój (Archiwum Pa?stwowe w Opolu). Po omówieniu ró?nych form udost?pniania, zanalizowa? i porówna? jego podstawy prawne w archiwach pa?stwowych i ko?cielnych, zauwa?aj?c du?? zbie?no?? i nieznaczne ró?nice. Wypowiedzia? te? uwagi odno?nie do ochrony danych osobowych, korespondencji i dóbr osobistych, ogranicze? prawnych wywodz?cych si? z praw autorskich oraz podstaw do pobierania op?at za us?ugi. Dr Bartosz Nowo?ycki (Naczelna Dyrekcja Archiwów Pa?stwowych) przedstawi? dotychczasowe „Wspieranie dzia?a? archiwalnych – konkursy dotacyjne Naczelnego Dyrektora Archiwów Pa?stwowych”. Umo?liwi?a je nowelizacja ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach przed kilkoma laty. Dofinansowanie mog? otrzyma? ró?ne jednostki przechowuj?ce niepa?stwowy ewidencjonowany zasób archiwalny i maj?ce prawo w?asno?ci do niego. B. Nowo?ycki pokaza? kolejne etapy aplikowania o finanse i realizacji projektu, stwierdzi?, ?e pierwsze?stwo maj? projekty konserwatorskie, wa?ne s? tak?e prace ewidencyjne i inwentaryzowanie archiwaliów. Po nim Henryka Szczepanowska i Mieczys?aw Kowalcze („Od-Nova”) pokazali te dzia?ania od drugiej strony. Wyst?pienie „Archiwa jezuitów k?odzkich. Uratowa?, zabezpieczy?, udost?pni? spo?ecznie, czyli UZUS (praktyka w K?odzku)” by?o brawurow? opowie?ci? o kilku latach stara? o dofinansowanie i fachowe ratowanie wielu cennych, nawet ?redniowiecznych dokumentów joannitów, augustianów i innych. Opowie?? o zapale, aktywizacji ekspertów z ró?nych stron Polski i dziesi?tków wolontariuszy wokó? (nie tak) ma?ego dziedzictwa lokalnej spo?eczno?ci.
Wspó?gospodarze, pracownicy Archiwum Pa?stwowego w ?odzi, przybli?yli kilka aspektów historii czytanej na podstawie ?róde? archiwalnych. „Straty poniesione przez ?ódzkie ?wi?tynie w okresie I wojny ?wiatowej w ?wietle ?róde? przechowywanych w Archiwum Pa?stwowym w ?odzi” przedstawi? Wojciech Kowaluk. Z wykonanych przez niego zestawie? wynika?o, ?e g?ówne straty to skutki rekwizycji wojennych, w mniejszym zakresie nalotów. Pokazywane przez prelegenta zdj?cia ?ódzkich ?wi?ty? by?y za? elementami wirtualnej podró?y po mie?cie z pocz?tku XX wieku. Agnieszka Janik z kolei próbowa?a odpowiedzie? na pytanie „Czy akta stanu cywilnego w zasobie Archiwum Pa?stwowego w ?odzi kryj? dodatkowe tre?ci?”. Odpowiada?a twierdz?co, ilustruj?c obrazami archiwaliów, kryj?cych nie tylko dane o osobach, ale i o ko?cielnych i administracyjnych strukturach organizacyjnych, ich niestabilno?ci, która rodzi problemy z dotarciem do nich, o XIX-wiecznych jednostkach wojskowych. Przedstawi?a tak?e olbrzymi? rzymskokatolick? parafi? Wniebowzi?cia Naj?wi?tszej Maryi Panny, istniej?c? od XVIII w., a w ko?cu XIX w. licz?c? ponad 110 000 osób.
Ostatnie trzy wyst?pienia mia?y charakter informacyjny. „Zadania i dzia?ania O?rodka Archiwów, Bibliotek i Muzeów Ko?cielnych na KUL” przedstawi? ks. dr hab. Waldemar W. ?urek (O?rodek Archiwów, Bibliotek i Muzeów Ko?cielnych KUL). Opowiedzia? histori? O?rodka, powo?anego uchwa?? senatu w 1956 r., przybli?aj?c sylwetki i zas?ugi jego kolejnych dyrektorów. Skupi? si? na dorobku metodycznym, informacyjnym, naukowym i wydawniczym, którego cz??? stanowi wydawany systematycznie pó?rocznik „Archiwa, Biblioteki i Muzea Ko?cielne”. „Dzia?alno?? Stowarzyszenia Archiwistów Ko?cielnych oraz indywidualne inicjatywy” przybli?y? jego aktualny prezes ks. dr hab. Robert Kufel. Przywo?a? inicjatyw? bp. Libery i pocz?tki stowarzyszenia w 2003 r. Wymieni? te? formy aktywno?ci, do których nale?? warsztaty, zjazdy, konferencje, kursy kancelaryjne i archiwalne oraz czasopismo „Archiva Ecclesiastica”, którego najnowszy, 11 numer dost?pny by? w czasie konferencji. Na zako?czenie dr Anna Laszuk (Naczelna Dyrekcja Archiwów Pa?stwowych), ks. dr Micha? So?omieniuk (Archiwum Archidiecezjalne w Gnie?nie) zaprezentowali „Program UNESCO Pami?? ?wiata – dokumenty z archiwów ko?cielnych na Li?cie ?wiatowej i Li?cie Krajowej”. Po omówieniu dzia?a? UNESCO w dziedzinie ochrony dziedzictwa na Ziemi i pokazaniu przyk?adowych obiektów proweniencji ko?cielnej, które zosta?y wpisane na listy Pami?ci ?wiata, zauwa?yli, ?e tylko bardzo nieliczne z nich przechowywane s? w instytucjach ko?cielnych. Przyczyn? tego stanu rzeczy nie jest zapewne mniejsza warto?? ich zbiorów, ale trudno?ci zwi?zane z ubieganiem si? o wpis, z w?a?ciwym przygotowaniem potrzebnej dokumentacji. Skonstatowali te?, ?e poza rozg?osem i promocj?, zamieszczenie obiektów na listach ?wiatowej czy krajowej nie niesie ze sob? widocznych korzy?ci, a mog?aby si? z tym wi?za? np. realna pomoc we w?a?ciwym zabezpieczeniu tych skarbów dziedzictwa.

Fot. S. Natanaela B?a?ejczyk, Uczestnicy w ostatnim dniu konferencji.

W konferencji wzi??o udzia? ok. 100 osób, reprezentuj?cych g?ównie instytucje ko?cielne, a tak?e archiwa pa?stwowe i instytucje naukowe. O obecno?? relacji w mediach spo?eczno?ciowych zadba?y m.in. archiwa pa?stwowe, archidiecezja ?ódzka i dr Karol Dowgia?o. Materia?y przygotowane przez prelegentów, podobnie jak z poprzednich konferencji, zostan? opublikowane, stanowi?c kolejny tom skierowany nie tylko do archiwów ko?cielnych.

Wi?cej:

Strona NDAP

eKAI

Anna Laszuk
(NDAP)
tagi: Archiwa ko?cielne, 100-lecie archiwów, Konferencja naukowa