1 sierpnia 2022 r. mija 70 lat od utworzenia 16 powiatowych archiwów pa?stwowych, w tym dniu wesz?o bowiem w ?ycie zarz?dzenie nr 9 Naczelnego Dyrektora Archiwów Pa?stwowych z dnia 28 lipca 1952 r. w sprawie utworzenia i zwini?cia niektórych archiwów pa?stwowych.
Ponad po?owa z nich istnieje do dzisiaj, maj? zmieniony status, ale nadal wykonuj? funkcje wyznaczone archiwom pa?stwowym. Dostojnymi jubilatami, których pracownicy mog? 1 sierpnia zdmuchn?? symboliczne ?wieczki na torcie, s? archiwa: w Gnie?nie i Pile (obecnie oddzia?y AP w Poznaniu), w Che?mie (obecnie AP w Lublinie Oddzia? w Che?mie),w ?om?y (w latach 1920-1930 istniej?ce jako AP w ?om?y, obecnie AP w Bia?ymstoku Oddzia? w ?om?y), w Malborku (obecnie Archiwum Pa?stwowe w Malborku), w S?upsku i Szczecinku (obecnie oddzia?y AP w Koszalinie), w Stargardzie (obecnie AP w Szczecinie Oddzia? w Stargardzie) i w Cieszynie (obecnie AP w Katowicach Oddzia? w Cieszynie).
To samo zarz?dzenie zwija?o 13 powiatowych archiwów pa?stwowych (PAP), utworzonych w 1950 r. Jedno z nich tak?e istnieje dzisiaj, AP w P?ocku Oddzia? w Kutnie, odrodzone w 1993 r., obecnie kierowane przez nasz? ArchNet-ow? kole?ank? Jolant? Le?niewsk?. „Zwini?te” wówczas PAP w Elbl?gu zosta?o ulokowane na zamku w Malborku i zacz??o dzia?a? pod inn? nazw?, a w 1976 r. odrodzi?o si? jako WAP w Elbl?gu z siedzib? w Malborku.

Zarz?dzenie nr 9 Naczelnego Dyrektora Archiwów Pa?stwowych
z dnia 28 lipca 1952 r. w sprawie utworzenia i zwini?cia niektórych
archiwów pa?stwowych Z zasobu NDAP.

Tre?? zarz?dzenia nr 9 NDAP z 1952 r., wydanego na podstawie Zarz?dzenia nr 9 Prezesa Rady Ministrów z dnia 14 stycznia 1952 r. w sprawie sieci archiwalnej, pokazuje, jak skomplikowana i niestabilna by?a jeszcze organizacja sieci archiwów pa?stwowych. Ten jeden akt prawny, tworz?cy kilkana?cie placówek archiwalnych, a jednocze?nie likwiduj?cy kilkana?cie innych dzia?aj?cych jedynie dwa lata, wprowadza? najbardziej chyba masowe zmiany w organizacji sieci. Jednocze?nie pokazywa? tymczasowo?? pewnych rozwi?za?. Warto zwróci? uwag?, ?e zgodnie z zarz?dzeniem NDAP powiatowe archiwa pa?stwowe, maj?ce siedzib? w województwach, w których nie by?o w 1952 r. wojewódzkich archiwów pa?stwowych (WAP), otrzyma?y inn? podleg?o??– bez okre?lenia czasu jej trwania. I tak: PAP w ?om?y w woj. bia?ostockim podlega? mia?o Archiwum Akt Nowych (od 01.01.1953 – Archiwum m.st. Warszawy i Województwa Warszawskiego), PAP-y w S?upsku i Szczecinku w woj. koszali?skim podlega? mia?y WAP w Gda?sku, PAP w Szprotawie w woj. zielonogórskim podlega? mia?o WAP w Poznaniu, za? PAP w Ja?le w woj. rzeszowskim podlega? mia?o WAP w Krakowie. Akta likwidowanego PAP w Niemodlinie w woj. opolskim przej?? mia?o WAP w Katowicach (któremu podlega?o ówczesne PAP w Opolu).
Wspomniane zarz?dzenia nr 9 z 1952 r. i inne akty prawne zosta?y opublikowane w Zbiorze przepisów archiwalnych, zeszyt 1, stan na dzie? 1 pa?dziernika 1952 r., red. Z. Kolankowski, wyd. 1, Warszawa 1952, wyd. 2, Warszawa 1954.

Zmiany wprowadzone w organizacji sieci w 1952 r. by?y istotne, ale nie ostateczne. Trwaj? one ca?y czas, i cho? nie s? tak „hurtowe”, odciskaj? si? tak?e na dziejach i stanie zasobu archiwalnego. Jak stwierdzi? bowiem przed 2500 laty Heraklit z Efezu „Jedyn? sta?? rzecz? w ?yciu jest zmiana".

Zwi?zane z tematem: ARCHIWUM PA?STWOWE W BIA?YMSTOKU ODDZIA? W ?OM?Y W LATACH 1952 – 2022

Anna Laszuk
(NDAP)