Hasło „narodowy zabytek kultury” większościom ludzi kojarzy ze starymi budowlami, takimi jak zamki, pałace, kościoły, kamienice mieszczańskie, ewentualnie z ruchomościami w rodzaju obrazów dawnych mistrzów, klejnotami koronnymi, czy innymi precjozami o wyjątkowej wartości artystycznej i historycznej. Najcenniejsze z nich uznawane są za narodowe zabytki kultury na mocy dekretów Rządu Republiki Czeskiej oraz ustawy o państwowej opiece nad zabytkami. Tymczasem narodowymi zabytkami kultury są też różnego rodzaju archiwalia, czyli dokumenty, księgi, akta, mapy i inne tego typu zbiory, uznawane za zabytki kultury na podstawie ustawy o archiwach. Lecz o tych zabytkach społeczeństwo ma najczęściej niewielkie pojęcie.

Przyczyną stosunkowo niskiej znajomości archiwalnych narodowych zabytków kultury jest nieco inna koncepcja ich powstania. Narodowe zabytki kultury wybiera się spośród pamiątek (budowli, dzieł sztuki) wpisanych do centralnego rejestr zabytków kultury Republiki Czeskiej, prowadzonego przez Narodowy Instytut Zabytków. Umieszczenie w tym rejestrze nakłada na ich właściciela szczególne obowiązki związane z opieką i ochroną. Koncepcja narodowych zabytków kultury w archiwach jest nieco inna.
Narodowe Zabytki Kultury (NCP – Národní kulturní památky) wybierane są spośród archiwaliów uprzednio uznanych przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych za najcenniejsze, czyli wpisane na listę Archiwalnych Zabytków Kultury (AKP – Archivní kulturní památky), za takie zaś uznaje się te materiały archiwalne, które ze względu na czas powstania, treść, formę, autora lub cechy zewnętrzne mają znaczenie dla historii powszechnej, narodowej lub regionalnej, mogą mieć znaczenie historyczne, techniczne, naukowe lub kulturowe, bądź ze względu na swoją unikatowość, oryginalność lub inne wyjątkowe właściwości mają wyjątkowe znaczenie dla społeczeństwa. Archiwalne zabytki kultury są zatem ekskluzywnymi dokumentami, wybranymi z ogromnej masy materiałów archiwalnych – czyli dokumentów o trwałej wartości. Rejestr tych zabytków jest przede wszystkim narzędziem służącym zwiększonej ochronie i promocji Narodowego Dziedzictwa Archiwalnego. Za narodowe zabytki kultury uznaje się tylko te materiały archiwalne, które ze względu na swoją unikatowość reprezentują największą wartość w zasobach archiwalnych Czech. Są to niekwestionowane, wielowiekowe zbiory dokumentów o niezwykłym znaczeniu, należące do fundamentów bogactwa kulturowego narodu czeskiego.
Do 2026 roku spośród Archiwalnych Zabytków Kultury uznano za Narodowe Zabytki Kultury jedynie cztery zbiory:
•    Nr 1 (wpis z 1988 r.) Archiwum Korony Czeskiej z lat 1158–1935, przechowywane w Archiwum Narodowym w Pradze;
•    Nr 2 (wpis z 1998 r.) Morawskie Ziemskie Księgi Hipoteczne z lat 1348–1642; przechowywane w Morawskim Archiwum Ziemskim w Brnie;
•    Nr 3 (wpis z 2000 r.) Zbiór archiwaliów do historii Třeboň (Trzeboń) Historica Třeboň z lat 1216–1659 (1696), przechowywane w Okręgowym Archiwum Państwowym w Trzeboni;
•    Nr 4 (wpis z 2025 r.) Konstytucja Republiki Czechosłowackiej 1920 r., a konkretnie zbiór dokumentów związanych z przygotowaniem i ustanowieniem Konstytucji, przechowywana w Archiwum Izby Deputowanych Parlamentu Republiki Czeskiej w Pradze.

Rejestr Archiwalnych Zabytków Kultury obejmował do niedawna 191 zbiorów archiwalnych. Na przełomie lutego i marca 2026 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ogłosiło dwa nowe archiwalne zabytki kultury. Oba przechowywane są w Archiwum Narodowym w Pradze. Tworzą je:
- nr 192: Zbiór planów praskich budynków stworzony przez studentów Szkoły Inżynierskiej (1781). Jest to 16 planów powstałych w 1781 r. w związku z sekularyzacją klasztorów, szpitali i bractw religijnych, przeprowadzoną przez cesarza Józefa II w 1782 roku. Ukazują one szereg praskich budynków przed zmianą ich przeznaczenia. Stanowią ważne źródło do historii rozwoju wewnętrznego Pragi i jej topografii. Także w kontekście środkowoeuropejskim stanowią ważne źródło do historii architektury, architektury ogrodowej i urbanistyki. Służą do identyfikacji zabytków i analizy struktury osadniczej.
- nr 193: Widok na teren między Pískiem a Hluboką nad Wełtawą [1550–1551]. Jest to panoramiczna, kolorowa mapa obszaru między Hluboką a Pískiem przedstawia część dóbr Hluboká, leżącą w kierunku królewskiego miasta Písek. Plan ten ma niezwykłą wartość nie tylko pod względem artystycznym, ale także topograficznym i identyfikacji struktur gospodarki wodnej w krajobrazie. Autor dzieła nie jest znany. Mapa ma również niekwestionowane znaczenie dla historii architektury zamku i pałacu w Hlubokej nad Wełtawą, ponieważ przedstawia jego najstarszy widok, jeszcze sprzed późniejszych znaczących przebudów zamku.
Być może w przyszłości i te materiały zostaną uznane w Czechach za Narodowe Zabytki Kultury.

Więcej:

ČAS: Nové archivní kulturní památky

Ministerstvo vnitra České republiky: Kulturní památky

WikipediE: Archivní kulturní památka

Ministerstvo vnitra České republiky: Metodiky týkající se evidence Národního archivního dědictví a archivních kulturních památek

oprac. Ivo Łaborewicz
Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Jeleniej Górze