Ustrój archiwalny Szwajcarii jest zasadniczo ró?ny ni? w Polsce, co w znacznej mierze wynika z federacyjnego charakteru tego pa?stwa. Wed?ug ustawodawstwa archiwalnego kantonu Zurych -”Archivgesetz” §6 z 1995 roku-  „Gemeinde”, czyli gminy/wspólnoty zobowi?zane s? do prowadzenia w?asnych archiwów. Nale?y zaznaczy? ?e okre?lenie „Gemeinde” nie mo?e by? rozumiane w przypadku szwajcarskiego systemu ustrojowego wy??cznie jako gmina w sensie administracyjnym. Odnosi si? ono oczywi?cie do gminy jako wspólnoty politycznej (odpowiednik gminy jako samorz?du terytorialnego), ale tak?e  wspólnoty religijnej, szkolnej, stowarzysze? i innych zwi?zków komunalnych i spo?eczno kulturalnych, zawodowych i innych. Jest to konstrukcja ustrojowa specyficzna dla ustroju szwajcarskiego, nie znajduj?ca odpowiednika w polskich realiach.  Gmina szwajcarska okre?lana jest przez doktryn? jako zwi?zek prawa publicznego wyposa?ony w osobowo?? prawn?, ludno??, terytorium, i dysponuj?cy okre?lanym zakresem uprawnie?. W wyniku historycznych przeobra?e?  powsta?y równie? ró?ne typy gmin. Kryterium rozró?niaj?cym je stanowi rodzaj wykonywanych zada?. Istniej? zatem gminy polityczne – gmina mieszka?ców jako jednostka administracyjna oraz gminy specjalne, do których nale?? gminy szkolne, religijne, wyborcze, czy te? zajmuj?ce si? opiek? spo?eczn?.

Odmiennie te? ni? w polskim systemie taki rodzaj gmin jest traktowany przez kantonalne prawo archiwalne. Archiwum Pa?stwowe Kantonu Zurych (Staatsarchiv Zürych -StAZ) na zasadzie wspó?pracy, doradza i nadzoruje archiwa gmin od ponad 100 lat. Pierwsza regulacja wzajemnych relacji to rozporz?dzenie z 1877 roku nak?adaj?ce na gminy po raz pierwszy obowi?zek przekazywania kopii swoich inwentarzy archiwalnych do StAZ. Kolejna regulacja wprowadzona w 1887 roku oddawa? archiwa gminne pod dozór archiwum pa?stwowego, ale bez obowi?zku przekazywania akt. Tak wi?c od 1887 roku drugie egzemplarze inwentarzy archiwalnych przekazywane s? do archiwum pa?stwowego. Akta tych instytucji tworzy obecnie ponad 7000 wykazów/inwentarzy z ponad 1000 instytucji wspólnotowych. W systemie informacji archiwalnej archiwum w Zurychu- scopeArchiv, zespo?y inwentarzy gminnych klasyfikowane s? w planie tego? archiwum jako zbiory /Sammlungen. Z ko?ca XIX w. pochodzi równie?, ustanowiony wówczas, a obowi?zuj?cy do dzisiaj,  plan archiwum gminnego „Archivplan”. Dzieli on zasób archiwalny gmin na  6 grup:
I. Dyplomy, dokumenty/ Urkunden
A. pergaminowe.
B. traktaty, umowy sporz?dzone na no?niku papierowym.
II. Dokumentacja/Akten
A. sprzed 1798.
B. po 1798.
III. Ksi?gi rachunkowe /Rechnungen
A. sprzed 1798.
B. po 1798.
IV. Ksi?gi protoko?ów i inne/Bände (Protokolle usw.)
A. sprzed 1798.
B. po 1798.
V. Kartografia/Pläne und Grundrisse
VI. Materia?y drukowane /Drucksachen
Archiwa gmin kantonu Zurych doczeka?y si? nawet obszernego przewodnika po swoim zasobie, opracowanego w 2006 roku przez by?ego pracownika Archiwum Pa?stwowego Otto Sigga.. Gminy i wspólnoty dzia?aj?ce na terenie kantonu Zurych znajduj? sta?e merytoryczne oparcie w archiwum pa?stwowym. W 2010 roku wydany zosta?  „Leitfaden zur Führung von Gemeindearchiven im Kanton Zürich”, czyli przewodnik do prowadzenia archiwów wspólnotowych w kantonie Zurych, który jest skierowany do osób odpowiedzialnych za zarz?dzanie informacj? i archiwa gmin. Przedstawia on w zwi?z?ej formie podstawowe zasady zarz?dzania informacjami i archiwizacji. Ponadto Oddzia? II StAZ zajmuj?cy si? aktami po roku 1798, opracowa? dla wszystkich rodzajów instytucji gminnych wzory odpowiedników rzeczowych wykazów akt tzw. Musterregistraturpläne - 21 wykazów, dla 21 ró?nych rodzajów gmin.
Tak wi?c pozostaj?cy formalnie poza sieci? archiwów pa?stwowych zasób gmin szwajcarskich poprzez ?rodki ewidencji archiwalnej tam powstaj?ce, znajduje swoje miejsce  w zasobie i systemie informacji archiwalnej archiwum pa?stwowego. Same za? gminy znajduj? wsparcie i opiek? merytoryczn? wykwalifikowanej kadry archiwistów StAZ.

Jolanta Le?niewska
AP P?ock O/ Kutno
Na podstawie: Grundlagen und Aufbau der Gemeindearchive