W dniach 25-27 kwietnia 2017 r. odby?a si? w Libercu 17. Ogólnokrajowa Konferencja Archiwalna (17. celostátní archivní konference), organizowana co dwa latach przez Stowarzyszenie Czeskich Archiwstów (?eska archivni spole?nost - ?AS). Przyby?o na? ponad 350 archiwistów, zakwaterowanych i obraduj?cych w kompleksie rekreacyjno-hotelowym „Babylon”.
Obrady 25 kwietnia o godz. 13 otworzy? Petr Kolin z libereckiego archiwum pa?stwowego, przywitawszy wszystkich go?ci, w tym honorowych, w?ród których znalaz? si? - i zabra? g?os - wiceminister Spraw Wewn?trznych Petr Mlsna. Stwierdzi? on m.in., i? w kierowanym przez niego resorcie archiwi?ci stanowi? a? 1/3 urz?dników. Po nim wyst?pili przedstawiciele kolejnych instytucji maj?cych patronat nad imprez?, a mianowicie w?adz krajowych (wojewódzkich), nadburmistrza Liberca, a tak?e rektor miejscowego Uniwersytetu Technicznego Zdének Kuse, który o?wiadczy?, i? zale?a?o mu bardzo na spotkaniu z archiwistami, bo cz?sto korzysta z ich pracy w swoich poszukiwaniach genealogicznych, ale wy??cznie za po?rednictwem Internetu, w którym dzi? mo?na znale?? niemal wszystkie dawne metryki. ?yczy? zebranym, aby w swojej pracy sprostali wspó?czesnym wyzwaniom, a zw?aszcza dokumentowi elektronicznemu, gdy? on – cz?owiek przywi?zany do tradycyjnej formy dokumentu papierowego – obawia si?, i? po erze cyfrowej nie pozostanie ?adne ?lad. G?os zabra? te? Prezes ?AS David Valušek, za? w imieniu go?ci zagranicznych wyst?pi?a Prezes Stowarzyszenia Archiwistów S?owackich Mária Grófová, dzi?kuj?c za zaproszenie i ?ycz?c owocnych obrad, wyra?aj?c przy tym ?al, ?e z powodu bardzo bogatego programu, nie b?dzie mo?liwo?ci uczestniczenia w obradach wszystkich sekcji.

Obrady toczy?y si? w ramach kilku zagadnie?: historia lat 1938-1945; problemy wspó?czesnej archiwistyki czeskiej i edukacji archiwalnej, wspó?praca mi?dzynarodowa, digitalizacja i prawo archiwalne. Najbogatszy program mia?a sekcja historyczna koncentruj?ca si? na problemach okupacji niemieckiej Czech w latach 1938-1945. Jej obrady toczy?y si? w kilku cz??ciach, podzielonych ze wzgl?du na tematyk?. Przedstawiono na nich m.in. realizowane lub planowane (przez archiwa) projekty badawcze ich rezultaty, ?ród?a, a tak?e konkretnych przyczynków. Sekcja obradowa?a przez wszystkie trzy dni konferencji, podczas których wyg?oszono 15 referatów. W?ród nich znalaz?o si? wyst?pienie pracownicy AP w ?odzi El?biety Czajki, która zaprezentowa?a wyniki swoich bada? dotycz?cych czeskich ?ydów w ?ódzkim Gettcie. Wszystkie wyst?pienia tej sekcji maj? by? opublikowane w odr?bnym wydawnictwie pokonferencyjnym, w przeciwie?stwie do wi?kszo?ci wyst?pie? z pozosta?ych sekcji, dla których przewidziano jedynie streszczenia lub ogólne omówienie poruszanej tam tematyki, przygotowane przez poszczególnych moderatorów.
Z archiwalnego punktu widzenia niew?tpliwie jako bardzo istotne zapowiada?y si? obrady sekcji, a praktycznie panelu dyskusyjnego obraduj?cego nad zagadnieniem: „Czeska archiwistyka – dok?d dalej?”, które toczy?y si? w g?ównej sali kongresowej. Od 2016 r. nad przysz?o?ci? archiwistyki toczy?y si? ju? ró?norodne dyskusje, w wyniku których opracowane zosta?y dwie koncepcje rozwoju. Pierwsza urz?dowa - autorstwa Ministerstwa Spraw Wewn?trznych, druga spo?eczna - ?eskej archivni spole?nosti. W czasie obrad okaza?o si?, i? obie zaproponowane drogi rozwoju s? rozbie?ne, a w czasie dyskusji, prowadzonej ze swad? przez Daniela Doležala, nie osi?gni?to kompromisu, co zdaje si? wskazywa?, na jedyny mo?liwy wybór, czyli ten ministerialny, koncentruj?cy si? przede wszystkim zadaniach czysto urz?dniczych. Nie uda?o si? odpowiedzie? na pytanie: dok?d zmierza czeska archiwistyka? Emocji nie wzbudza?a jedynie historia zmian tej drogi. Okaza?o si?, i? ostatnio koncepcj? rozwoju archiwistyki zapisano w 1951 r., wi?c przesz?o 65 lat temu. Tymczasem w ostatnich dwóch dziesi?cioleciach Dyrekcja Archiwów nie mia?a ?adnej koncepcji rozwoju i wszystko przebiega?o ?ywio?owo. Jedyn? dostrze?on? sta?? tendencj? jest ograniczanie etatów. Brak planu inwestycyjnego (boom inwestycji a czeskich archiwach przypad? na lata 1994-1999). Zaczyna brakowa? pieni?dzy na utrzymanie 130 budynków archiwalnych, st?d te? pomys? na pozbycie si? obiektów magazynowych, których archiwa nie s? w?a?cicielem, co prowadzi? b?dzie wprost do likwidacji wielu oddzia?ów w terenie. Pad?y propozycje, aby stworzy? jeden du?y centralny magazyn (jedno archiwum) np. dla trzech powiatów (obecnie praktycznie w ka?dym powiecie dzia?a archiwum pa?stwowe). Ka?de z 8 samodzielnych archiwów dzia?a wed?ug w?asnego uznania. Ostatnio zrodzi? si? pomys? centralizacji wszystkich funkcji s?u?ebnych prowadzonych w archiwach, a wi?c ksi?gowo?ci, dzia?alno?ci gospodarczej i administracyjnej, jak równie? reprografii oraz konserwacji, dla których mo?na by stworzy? jedn? instytucje w Pradze. Moderuj?cy dyskusj? Daniel Doležal zada? na ko?cu (retoryczne) pytania: czy archiwum ma by? urz?dem pa?stwowym podleg?ym rz?dowi centralnemu, czy mo?e raczej powiatowym, odpowiedzialnym przed w?adz? lokaln? – powiatow?? A mo?e jednak instytucj? kulturaln?, lub edukacyjno-naukow?? Cho? te ostatnie funkcje archiwa pa?stwowe spe?niaj? nadal i to w sporym zakresie, to jednak coraz cz??ciej s? one realizowane jako zaj?cie dodatkowe, w ramach czasu wolnego archiwistów.
Warto zwróci? uwag? jeszcze na obrady co najmniej dwóch sekcji, cho?by z uwagi na spory udzia? Polaków. W pierwszej z nich, traktuj?cej o mo?liwo?ciach badawczych i wzajemnego poznawania si? w europejskich archiwach i muzeach, zebrani wys?uchali czterech wyst?pie?. Na pocz?tku Marketa Lhotova z Muzeum Pó?nocnoczeskiego w Libercu przedstawi?a problemy badawcze z jakimi zetkn??a si? jej instytucja w ramach poszukiwa? w archiwach austriackich dokumentów dotycz?cych likwidacji organizacji ?ydowskich na pograniczu czesko-niemieckim. Nast?pnie David Marek z Muzeum Czeskiego Raju w Turnovie omówi? mi?dzynarodow? wspó?prac? swojej placówki w ostatnim dziesi?cioleciu. Oparta ona by?a przede wszystkim o osobiste kontakty z muzealnikami i archiwistami w Polsce (Jawor, Boles?awiec) oraz w Niemczech (Saksonia), które nast?pnie przek?ada?y si? na wspó?prac? mi?dzyinstytucjonaln? w obszarze wystaw oraz akcji edukacyjnych. Podobnymi do?wiadczeniami podzieli?o si? kolejnych dwoje referentów z Polski. Najpierw Edyta ?aborewicz (kierownik AP Wroc?aw Oddzia? Legnica) przedstawi?a informacj? o mi?dzynarodowej wspó?pracy Archiwum Pa?stwowego we Wroc?awiu w ostatnim ?wier?wieczu, opart? na materiale przygotowanym przez Janusza Go?aszewskiego – dyrektora tej?e placówki; nast?pnie Ivo ?aborewicz – kierownik Oddzia?u w Jeleniej Górze zaprezentowa? – przygotowany wspólnie z wymienion? wy?ej referentk?, materia? omawiaj?cy mi?dzynarodow? wspó?prac? legnickiego i wroc?awskiego oddzia?ów Stowarzyszenia Archiwistów Polskich. W pó?niejszej dyskusji s?uchacze z uznaniem ocenili mi?dzynarodowe dzia?ania przygranicznych archiwów i muzeów, podkre?laj?c jak wiele warto?ciowych rzeczy uda?o si? dzi?ki temu osi?gn??, zwracaj?c jednak uwag? na fakt, i? wszystkie one oparte s? na konkretnych ludziach i ich wzajemnych dobrych relacjach, a nie na podpisanych umowach mi?dzy poszczególnymi instytucjami. Bez osobistych kontaktów, cz?sto o charakterze przyjacielskim, wspó?praca ta by?a by bardzo mocno ograniczona lub wr?cz niemo?liwa do realizacji.
Niezwykle du?? liczb? s?uchaczy (wielu zainteresowanych siedzia?o na pod?odze lub musia?o sta?) zgromadzi?y obrady sekcji dotycz?cej edukacji w archiwach. Jej obrady otworzy?o wyst?pienie Mikuláša ?vrtníka z AP w Pradze, od wielu lat ?ledz?cego my?l archiwaln? anglosaskiego i niemieckiego obszaru j?zykowego, który zaprezentowa? swoje przemy?lenia nad formami i mo?liwo?ciami w obszarze edukacji archiwalnej w XXI wieku. Po nim wyst?pi?a Jitka Bílkova z czeskiego Instytutu Pami?ci Narodowej (Archiv bezpe?nostních složek), prezentuj?ca dzia?ania swojej instytucji w obszarze edukacji. O kszta?ceniu archiwalnym w XXI wieku na poziomie uniwersyteckim w Polsce mówi?a nast?pnie Lucyna Harc z Uniwersytetu Wroc?awskiego, za? Hubert Mazur z AP w Kielcach zaprezentowa? do?wiadczenia i problemy z jakimi zmagaj? si? polskie archiwa pa?stwowe w zakresie promocji swojej dzia?alno?ci, g?ównie w?ród dzieci i m?odzie?y. Z kolei do?wiadczenia w?gierskie w tym zakresie zaprezentowa?a Anna Zita Apáti z Archiwum Narodowego w Budapeszcie. Kontynuacj? obrad tej sekcji by?, odbyty 27 kwietnia w g?ównej sali konferencyjnej, panel dyskusyjny.
Drugi dzie? Konferencji, poza obradami poszczególnych sekcji, przyniós? zebranym wiele atrakcji turystycznych i krajoznawczych. Hitem mia?a by? wyprawa zabytkowym tramwajem, prowadzonym przez czynnego archiwist?, z Liberca ku górze Jeszted (1012 m npm), a nast?pnie wej?cie (lub wjechanie kolejk? linow?) na ten szczyt. Niestety, fatalna pogoda (deszcz, a przede wszystkim g?sta mg?a i ?nieg w górnych partiach góry) nie pozwoli?a na podziwianie wspania?ej panoramy Gór Izerskich i Karkonoszy, jak zazwyczaj si? st?d roztacza. Nawet wysoka i bardzo charakterystyczna sto?kowa budowla tutejszej wie?y telewizyjnej i mieszcz?cego si? u jej podnó?a hotelu, zaledwie majaczy?a w g?stych oparach. Wi?cej szcz??cia do pogody mieli go?cie zagraniczni (poza wspomnian? grup? z Polski i S?owacji, znajdowali si? tu te? przedstawiciele Austrii, W?gier i Niemiec), którym zorganizowano wyjazd do Frydlandu (wspania?y zamek) i Hejnic (barokowy klasztor i sanktuarium maryjne). Poniewa? zwiedzano g?ównie obiekty zamkni?te, pogoda nie przeszkadza?a tak bardzo w odbieraniu wspania?ych wra?e?. Drugi dzie? konferencyjny zako?czy? si? ju? tradycyjnym bankietem, podczas którego mo?na by?o nie tylko pota?czy? przy ?wiatowych przebojach ostatnich 30-40 lat, ale równie? przy d?wi?kach ma?o u nas znanej rockowej muzyce czeskiej, jak równie? raczy? si? czeskim piwem i morawskim winem. Zabawa, która trwa?a do pó?nych godzin nocnych (ostatni go?cie opu?cili sal? mi?dzy godz. 3 a 4 nad ranem), nie przeszkodzi?a uczestnikom konferencji w gromadnym i aktywnym uczestnictwie w ostatnim dniu obrad.
Bardzo praktyczny wymiar mia?a sekcja po?wi?cona digitalizacji materia?ów zgromadzonych w Narodowym Archiwum Filmowym, które swoje zbiory uprzyst?pnia obecnie przewa?nie w postaci cyfrowej. Dotyczy to zarówno najwi?kszej grupy zbiorów, czyli filmów, jak i dokumentacji aktowej oraz zbiorów bibliotecznych. W sekcji, maj?cej charakter dyskusji panelowej, debatowano jednak przede wszystkim na temat digitalizacji, a jednocze?nie cyfrowej restauracji materia?ów filmowych, zastanawiaj?c si? nad sposobami najlepszego przechowywania i w?a?ciwego porz?dkowania (ewidencjonowania) stale powi?kszaj?cych si? filmowych zasobów elektronicznych. Roztrz?sano przy tym problem oryginalno?? zdigitalizowanego obrazu oraz mo?liwo?ci ich rozpowszechniania ró?nymi kana?ami spo?ecznej komunikacji. Inna ciekawa sekcja, obraduj?ca tylko przez jedno popo?udnie (dwa referaty), traktowa?a wy??cznie o opakowaniach dla archiwaliów. Wyst?pi? w niej Ivo Durec, prezentuj?c zbiory, za?o?onego w kierowanym przez niego Archiwum w Rajchradzie (Brno – Venkov) „?wiatowego Muzeum Archiwalnych Kartonów”. Jako drugi zabra? g?os Ji?í Š?astný – przedstawiciel najwi?kszego w Czechach wytwórcy opakowa? kartonowych firmy EMBA, prezentuj?c wyroby, z jakimi wyst?puje ona na zagranicznych targach. W ten sposób mo?na by?o zapozna? si? z niegdysiejszymi, obecnymi oraz dopiero wkraczaj?cymi na rynek sposobami zabezpieczania i przechowywania archiwaliów, g?ównie za pomoc? opakowa? kartonowych i im podobnych.
Na spotkaniu plenarnym, ko?cz?cym obrady Konferencji, moderatorzy poszczególnych sekcji podsumowali ich obrady. Z?o?ono podzi?kowania wszystkim organizatorom i zaproszono na kolejn? Krajowa Konferencj? Archiwalna, która odb?dzie si? za dwa lata w Pil?nie.
oprac. Ivo ?aborewicz
AP Oddzia? w Jeleniej Górze