W dniach 20-21 wrze?nia 2017 odby? si? w Kielcach kolejny zjazd archiwistów, który obj?? patronatem Prezydent RP Andrzej Duda. Tegorocznym has?em by?a „Archiwistyka bez granic”. Zjazd przyj?? form? wielow?tkowej konferencji, w ramach której odby?o si? 5 warsztatów, 19 paneli, jedno forum i 4 sesje plenarne (program). Wyst?pi?o na nich stu kilkudziesi?ciu referentów z instytucji polskich i zagranicznych, a kolejni brali udzia? w dyskusjach. Obrady mia?y miejsce g?ównie w budynkach Politechniki ?wi?tokrzyskiej, a dwa panele w archiwach kieleckich – pa?stwowym i ko?cielnym. W zwi?zku z tym, ?e wydarzenia odbywa?y si? równolegle, niemo?liwe by?o wzi?cie udzia?u we wszystkich, i z tego powodu nasza relacja jest niepe?na. G?osy pozjazdowe mo?na pozna? tak?e np. na Ifar.

Przed rozpocz?ciem Zjazdu odby?y si? pierwsze panele i warsztaty, które cz?sto, ze wzgl?du na du?? liczb? uczestników, te? mia?y form? prezentacji i wyk?adów z elementami dyskusji.
Warsztaty „Obs?uga u?ytkowników trudnych, czyli o tym jak nie da? si? zaskoczy?” przygotowa?a i poprowadzi?a Marlena Jab?o?ska. Przybra?y one form? dyskusji, wymiany my?li i do?wiadcze? dotycz?cych procesu udost?pniania materia?ów archiwalnych oraz sposobów post?powania z ró?nymi typami tzw „trudnych” klientów. Ca?o?? warsztatów zosta?a wzbogacona o prezentacj? przygotowan? przez moderatork?. Przedstawi?a ona najwa?niejsze kwestie zwi?zane z cyklem udost?pniania dokumentacji archiwalnej. Jako pierwsz? wskaza?a udost?pnianie jako najwa?niejsze zadanie i funkcj? archiwum. Wyartyku?owany zosta? tu jednocze?nie wniosek, i? udost?pnianie archiwaliów rozpoczyna si? ju? w momencie u?wiadomienia sobie potrzeby skorzystania ze ?róde? archiwalnych. Nast?pnie M. Jab?o?ska omówi?a ca?y proces udost?pniania i opisa?a jego kontekst, rozumiany jako okre?lenie tematu poszukiwa? oraz zasad udost?pnienia sformu?owanych w sposób konkretny i zrozumia?y dla u?ytkownika. Jako kolejny punkt zwrócono te? uwag? na uczestników procesu – archiwist? i u?ytkownika oraz ich relacje. Na podstawie omawianego problemu rozwin??a si? dyskusja na temat roli jak? archiwi?ci – pracownicy pracowni naukowych w archiwach – spe?niaj? w procesie udost?pniania. Pojawi?y si? g?osy, ?e coraz cz??ciej archiwista przybiera niejako rol? nauczyciela i przewodnika w ca?ym cyklu udost?pniania, szczególnie wobec tzw. „nowych” u?ytkowników, odwiedzaj?cych pracownie po raz pierwszy, lub takich, którzy nie s? odpowiednio merytorycznie przygotowani do prowadzenia poszukiwa? archiwalnych. Nast?pnie omówione zosta?y procedury i techniki udost?pniania w sytuacjach trudnych, tj. brak pomocy ewidencyjnych, odmowa dost?pu do materia?ów archiwalnych, niesprzyjaj?ce warunki pracy. W dyskusji stwierdzono, ?e cech?, jak? powinien odznacza? si? archiwista w tzw. „trudnej sytuacji” z klientem jest asertywno?? oraz umiej?tno?? jasnego i czytelnego argumentowania swoich racji, dotycz?cych np. odmowy udost?pnienia materia?ów archiwalnych.

W dalszej cz??ci warsztatów zdefiniowano typy klientów „trudnych” oraz dokonano analizy ich postaw i zachowa?. W trakcie debaty uczestnicy podzielili si? swoimi spostrze?eniami i do?wiadczeniami na ten temat. Na zako?czenie panelu uczestnicy wraz z jego moderatork? skonstatowali, i? w procesie udost?pniania kluczowymi cechami, wp?ywaj?cymi na jego jako?? s?: profesjonalizm w podej?ciu do u?ytkownika, zwi?zane z nim rzetelno?? i kompletno?? udzielanych informacji, które powinny by? aktualne i ogólnodost?pne, oraz umiej?tno?? identyfikacji i analizy potrzeb klientów.
Warsztaty „Elektroniczne zarz?dzanie dokumentacj?” moderowa? Jaros?aw Orszulak. Rozpocz?? je od omówienia metadanych, którymi opisywane s? – lub by? powinny – dokumenty i sprawy w systemach EZD. Przypomnia?, ?e zmiana systemu pracy w kancelariach sprawia, ?e to twórcy dokumentacji s? zobowi?zani do jej w?a?ciwego opisywania. Opieraj?c si? na ponad 10-letnim do?wiadczeniu, od czasu wprowadzenia w 2006 r. rozporz?dzenia MSWiA w sprawie niezb?dnych elementów struktury dokumentów elektronicznych, wskazywa? w?tpliwo?ci i rozbie?no?ci przy formu?owaniu ró?nych metadanych i sugerowa? sposoby ich standaryzacji. Po nim zabra?a g?os Ewa Per?akowska, która omówi?a kilka zjawisk wyst?puj?cych w kancelariach, w których stosowany jest system EZD jako podstawowy lub wspomagaj?cy. Podkre?la?a, ?e szczególn? dba?o?ci? trzeba otacza? sprawy, których akta maj? posta? i tradycyjn?, i elektroniczn?, aby nie dopu?ci? do ich zdekompletowania. Wspomnia?a o koncepcji sk?adów chronologicznych (pism wp?ywaj?cych, pism wewn?trznych, dokumentów elektronicznych, które ze wzgl?du np. na wielko?? nie mog? by? wprowadzone do systemu), przyznaj?c, ?e w kancelarii pracuj?cej w systemie elektronicznym mo?na zorganizowa? sk?ad dokumentów dowodowych, których posta? tradycyjna wynika z ró?nych przepisów prawa. Zasygnalizowa?a te? potrzeb? ustalenia, jak dokumentowa? sprawy prowadzone bez dokumentów, np. w systemach workflow. Do zagadnienia tego nawi?za? kolejny mówca, Kazimierz Schmidt. Mówi?c o uniwersalno?ci systemów EZD, wskazywa? ich s?absze punkty. Za istotny powód k?opotów z cyfryzacj? pracy uzna? m.in. przywi?zanie do poczty elektronicznej jako sposobu procedowania cz??ci spraw poza systemem EZD, w którym taki tryb nie jest odzwierciedlany; przepisy prawa wymagaj?ce dokumentu z piecz?ci?; brak przepisów i praktyki przekazywania elektronicznych akt spraw mi?dzy urz?dami. Wspomnia? przy tym o pracach nad opracowaniem standardu paczki administracyjnej – analogicznie do paczki archiwalnej. Zarysowa? te? perspektywy odchodzenia od systemów EZD w stron? systemów dziedzinowych oraz przygotowania w?z?a krajowego identyfikacji elektronicznej. W dyskusji zaznaczono koszty i trudno?ci z utrzymaniem dokumentacji certyfikowanych podpisów elektronicznych, a tak?e szacowane koszty utrzymania dokumentacji elektronicznej, które mog? by? wy?sze ni? w przypadku dokumentacji tradycyjnej.
Moderatorem panelu „100 lat archiwów spo?ecznych” by? dr Tadeusz Krawczak, dyrektor Archiwum Akt Nowych, który otwieraj?c obrady nawi?za? do znaczenia tych zbiorów dla historii naszego kraju oraz inicjatywy, której przes?aniem by?a ochrona tych unikatowych materia?ów i ich popularyzacja w?ród spo?ecze?stwa. Potem wyst?pi? W?odzimierz Janowski, który przedstawi? zarys podstaw prawnych funkcjonowania organizacji spo?ecznych, pocz?wszy od pierwszych dni niepodleg?o?ci do chwili obecnej. Zasadniczym w?tkiem wyst?pienia by?o ukazanie ewolucji prawa o stowarzyszeniach ze szczególnym uwzgl?dnieniem procedur rejestracyjnych organizacji spo?ecznych, roli organów rejestrowych i trybu likwidacji oraz dokumentacji organizacji spo?ecznych znajduj?cej si? w poszczególnych zespo?ach archiwalnych szczebla centralnego. Omówi? równie? kwestie nadzoru archiwów pa?stwowych nad organizacjami spo?ecznymi przez pryzmat obowi?zuj?cego ustawodawstwa archiwalnego.
Nast?pnie g?os zabra? T. Krawczak, który zaprezentowa? przegl?d archiwaliów wytworzonych przez organizacje spo?eczne, przechowywanych w archiwach pa?stwowych, a w szczególno?ci w zasobie Archiwum Akt Nowych. Omówi? histori? tworzenia Archiwum Czynu Niepodleg?o?ciowego i Archiwum Polonii oraz scharakteryzowa? wybrane zespo?y archiwalne, zawieraj?ce materia?y  organizacji spo?ecznych ko?ca XX i pocz?tku XXI w. oraz efekty ponad 20-letniej dzia?alno?ci na polu archiwistyki spo?ecznej. Na koniec zaprezentowa? przyk?adowe archiwalia organizacji spo?ecznych, wzbogacaj?cych narodowy zasób archiwalny. Wyst?pienie Zbigniewa Króla „Archiwa spo?eczne w Polsce – bie??ca dzia?alno??, opieka nad zbiorami i metody pozyskiwania materia?ów do zasobu AAN – uwagi problematyczne” mia?o na celu zaprezentowanie zgromadzonym sposobów prawnych, organizacyjnych, logistycznych i metodologicznych pozyskiwania archiwów spo?ecznych. Referent omówi? równie? w oparciu o wybrane przyk?ady warunki przechowywania zbiorów archiwalnych. Podkre?li? te? znaczenie do?wiadczenia osób odpowiedzialnych za przechowywanie dokumentacji w archiwach spo?ecznych. Na koniec wspomnia? o przyczynach oddawania zbiorów spo?ecznych do archiwów pa?stwowych. W drugiej cz??ci wyst?pienia, w zast?pstwie Ma?gorzaty Król, omówi? te? ewidencjonowanie i opracowanie materia?ów archiwalnych organizacji spo?ecznych w AAN. Zaprezentowa? równie? zainteresowanym wybrane przyk?ady takich zbiorów, podkre?laj?c znaczenie, jakim dla archiwisty jest pomoc darczy?ców w opracowaniu tych?e dokumentów. Na koniec przedstawi? dotychczasowe do?wiadczenia w dziedzinie przygotowania ewidencji organizacji spo?ecznych w AAN. W dalszej cz??ci panelu Mariusz Olczak omówi? metodyk? wspó?pracy archiwów pa?stwowych z organizacjami spo?ecznymi i osobami prywatnymi, jak? AAN prowadzi od po?owy lat 90. XX w. W dalszej cz??ci wyst?pienia przedstawi? proces utworzenia w AAN Archiwum Polonii i Archiwum Czynu Niepodleg?o?ciowego. Zapozna? tak?e s?uchaczy z dzia?aniami AAN w zakresie projektu Archiwa Rodzinne, stwierdzaj?c jednocze?nie, i? nie bez znaczenia dla tego rodzaju inicjatyw jest rola mediów.
Iwona Pogorzelska przedstawi?a pó?niej wybrane przyk?ady akt organizacji spo?ecznych, przechowywanych w zasobie Archiwum Pa?stwowego w Kielcach, i ich znaczenie dla historii regionu. Oprócz prezentacji archiwaliów prelegentka omówi?a równie? mo?liwo?ci ich wykorzystania w ramach dzia?alno?ci popularyzatorskiej prowadzonej przez Archiwum. Zwróci?a tak?e uwag? na potrzeb? wspó?pracy archiwum z obecnie istniej?cymi tego rodzaju organizacjami, jako przyk?ad promocji regionu i kraju w szerokich kr?gach spo?ecze?stwa. Na zako?czenie Bartosz Nowo?ycki oraz Robert Górski przedstawili swe do?wiadczenia ze wspó?pracy z instytucjami polonijnymi w USA, takimi jak Instytut Józefa Pi?sudskiego oraz Polish Music Center, które gromadz? i przechowuj? dokumentacj? dotycz?c? historii Polski, dziejów emigracji oraz stosunków polskoameryka?skich. W oparciu o w?asne mo?liwo?ci i pomoc Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Naczelnej Dyrekcji Archiwów Pa?stwowych organizacje te porz?dkuj?, kataloguj?, udost?pniaj? i digitalizuj? materia?y archiwalne, a uczestnicz?cy w tych pracach archiwi?ci delegowani przez NDAP pomagali i pomagaj? w rozwi?zywaniu problemów metodycznych i w?asno?ciowych.
Panel „Zarz?dzanie dokumentacj? wspó?czesn? – w kierunku EZD i Records & Information Management” zorganizowa?a i prowadzi?a Ma?gorzata Szabaciuk. Jako pierwsza wyst?pi?a na nim Joanna Chojecka, prezentuj?c „Zarz?dzanie dokumentacj? wspó?czesn? – ograniczenia i mo?liwo?ci w praktyce archiwalnej”. Wychodz?c z za?o?enia, ?e zarz?dzanie jest procesem, uzna?a, ?e pocz?tkiem zarz?dzania dokumentacj? jest jej tworzenie i ?wiadome zachowywanie w okre?lonym kszta?cie. Jednym z elementów zarz?dzania jest te? udost?pnianie czyli nawi?zywanie relacji z u?ytkownikiem. W tym obszarze referentka zauwa?y?a symptomy funkcjonalnego kryzysu wizerunkowego archiwów. Odwo?uj?c si? do „Strategii archiwów pa?stwowych na lata 2010-2020” sugerowa?a jej ewaluacj? i wpisanie do niej zarz?dzania dokumentem elektronicznym, które mia?oby istotny wp?yw na wizerunek archiwów, zgodny z obecnym trendem zmiany profilu gospodarczego na us?ugowy. Krzysztof Narojczyk, próbuj?c odpowiedzie? na pytanie, w jaki sposób archiwi?ci maj? zdoby? kwalifikacje do wykonywania tych zada?, przedstawi? „Records Management jako przedmiot kszta?cenia akademickiego”. Wi?kszo?? wyk?adu zaj?? rys historyczny wprowadzania tego profilu kszta?cenia na uczelniach Kanady, Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii – w formie studiów lub kursów. Na zako?czenie przedstawi? map? Polski z zaznaczonymi miejscami, w których prowadzone jest obecnie kszta?cenie archiwistów – jako samodzielny kierunek lub specjalizacja, g?ównie na studiach historycznych, ale tak?e przy bibliotekoznawstwie i bezpiecze?stwie narodowym. Inn? histori?, rozwoju archiwów i archiwistyki w Australii, przybli?y? Leszek Pud?owski w wyk?adzie „Od stajni Augiasza do modeli continuum dokumentacji. Pocz?tki australijskiej archiwistyki i zarz?dzania dokumentacj?”. Zgromadzeni mieli okazj? pozna? barwnie przedstawione dzieje, licz?ce oko?o stu lat, w czasie których decydowa?y si? losy archiwaliów mi?dzy bibliotek? a War Memorial. Poznali te? g?ównych aktorów tych wydarze? – Iona Macleana, pierwszego Narodowego Archiwist? Australii, R.G. Neale'a, pierwszego Dyrektora Generalnego Archiwów Australii i T. R. Schellenberga, który mimo krótkiego pobytu w tym kraju wywar? du?y wp?yw na kszta?t australijskiej archiwistyki, w tym system serii na bazie pertynencji rzeczowej. Jej wyrazem s? kolejne wydania podr?cznika „Keeping archives”. Kolejny referent Pawe? Pietrzyk w intryguj?co zatytu?owanym wyst?pieniu „Wspó?czesne kancelarie – czy grozi nam totalny kataklizm?” przedstawi? refleksje wynikaj?ce z obserwacji poczynionych g?ównie w trzech instytucjach – Naczelnej Dyrekcji Archiwów Pa?stwowych, Archiwum Pa?stwowym w ?odzi i Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Stwierdzi?, ?e czas wprowadzania elektronicznego zarz?dzania dokumentacj? sprzyja istnieniu systemów kancelaryjnych mieszanych – dziennikowo-bezdziennikowych. Uzna?, ?e pieczo?owicie przygotowane instrukcje kancelaryjne cz?sto nie s? przestrzegane, bowiem wdra?ane systemy EZD zmuszaj? do stosowania okre?lonych procedur, a producenci tych systemów wyrastaj? na wa?nych graczy na polu kancelaryjnym. Wspomnia? te?, z du?? rezerw?, o projektowanym systemie EZD RP. Wypowied? spuentowa? stwierdzeniem, ?e kataklizm nie grozi, ale rozpocz?? si? d?ugi okres przej?ciowy. W zwi?zku z nieub?aganym up?ywem czasu Ma?gorzata Szabaciuk swoje wyst?pienie „Zarz?dzanie bezpiecze?stwem informacji a zarz?dzanie dokumentacj? wspó?czesn?” stre?ci?a w kilku zdaniach informuj?c, ?e Ogólne Rozporz?dzenie o Ochronie Danych Parlamentu Europejskiego i Rady UE z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w zwi?zku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przep?ywu takich danych (RODO) wesz?o w ?ycie 17 maja 2016 r. Kraje europejskie powinny uwzgl?dni? je we w?asnych porz?dkach prawnych do 25 maja 2018 r. B?dzie to mia?o swoje konsekwencje tak?e w archiwach, które przechowuj? materia?y zawieraj?ce wiele danych osobowych.
Panel „Do?wiadczenie i edukacja – drogi do zawodu archiwisty”, który poprowadzi?a Alicja Kulecka, mia? na celu zaprezentowanie metod osi?gania profesji archiwisty w kontek?cie wspó?czesnej oferty edukacyjnej. Pierwszym wyst?pieniem by? referat Ireny Mamczak-Gadkowskiej, która zaj??a si? kwesti? „Do?wiadczenia i edukacji archiwistów okresu mi?dzywojennego”; jego podtytu? brzmia?: „Drogi do zawodu archiwisty kadry archiwalnej okresu mi?dzywojennego”. W swoim wyst?pieniu autorka dokona?a analizy stanu zatrudnienia w pa?stwowej s?u?bie archiwalnej w okresie II Rzeczypospolitej. Zwróci?a uwag? na fakt, i? zwi?kszenie liczby archiwów w latach 20. XX w. wygenerowa?o potrzeb? zatrudnienia w archiwach pa?stwowych coraz bardziej wyspecjalizowanej i wykwalifikowanej kadry archiwalnej. Autorka scharakteryzowa?a równie? poziom wykszta?cenia i wiedzy praktycznej archiwistów zatrudnianych w archiwach okresu mi?dzywojennego, zwracaj?c jednocze?nie uwag? na fakt, ?e by? on by? do?? wysoki. Zobrazowaniu powy?szego stwierdzenia mia?y s?u?y? przedstawione statystyki: w archiwach liczba profesorów i adiunktów wynosi?a wówczas ok. 60% ogó?u kadry archiwalnej. Pozosta?? cz??? stanowili magistrowie – ok. 25%, a tylko 12% – osoby ze ?rednim i niepe?nym wykszta?ceniem. Na zako?czenie swojego referatu I. Mamczak-Gadkowska skonstatowa?a, i? obsadzanie stanowisk urz?dniczych w pa?stwowej s?u?bie archiwalnej by?o wa?nym zadaniem w?adz archiwalnych II Rzeczypospolitej.
Kolejnym wyst?pieniem w omawianym panelu by? referat Wies?awy Kwiatkowskiej, która omówi?a zagadnienie „Ró?ne drogi przygotowania do zawodu archiwisty”. W referacie przedstawiony zosta? przegl?d ró?nych form kszta?cenia archiwistów, realizowanych we wspó?czesnych systemach edukacyjnych z uwzgl?dnieniem ich kontekstu historycznego. Wa?nym elementem wyst?pienia by?o tak?e dokonanie oceny ich przydatno?ci w ?wietle potrzeb poszczególnych typów archiwów (pa?stwowych, zak?adowych itp.) oraz innych instytucji zajmuj?cych si? przechowywaniem dokumentacji. Nast?pni prelegenci – Agnieszka Rosa i Hubert Mazur – omówili kwesti? „Kompetencji edukatora archiwalnego a uniwersyteckiego kszta?cenie w zakresie archiwistyki”.  Autorzy zwrócili uwag? na fakt, i? obecne kszta?cenie archiwalne nie przygotowuje odpowiednio do pe?nienia funkcji edukatora archiwalnego. Cennym elementem omawianej prelekcji by?a analiza tre?ci nauczania realizowanych w ramach przedmiotów zwi?zanych z dzia?alno?ci? edukacyjn? archiwów prowadzonych na kierunkach archiwistycznych w ró?nych o?rodkach akademickich. Nast?pnie g?os zabra? Tomasz Matuszak, który wyg?osi? referat na temat „Archiwista na wspó?czesnym rynku pracy”. W swoim wyst?pieniu podj?? prób? odpowiedzi na pytania, czy wspó?czesny system kszta?cenia archiwistów odpowiada oczekiwaniom rynku pracy oraz jakie s? kryteria decyduj?ce o wyborze takiej ?cie?ki zawodowej.
Magdalena Heruday-Kie?czewska zaprezentowa?a z kolei zagadnienie „Kszta?cenia archiwistów we Francji”. Autorka omówi?a system edukacji archiwalnej we Francji, którego podstaw? s? dwa g?ówne o?rodki: Ecole Nationale des Chartres oraz Institut National de Patrimoine (Narodowy Instytut Dziedzictwa). Prelegentka zaznaczy?a równie?, ?e kszta?cenie w ramach specjalno?ci archiwalnej mo?na odbywa? tak?e na kierunkach humanistycznych prowadzonych w niektórych o?rodkach akademickich we Francji. Kolejne wyst?pienie, na temat „Roli praktyki i do?wiadczenia w warsztacie zawodowym archiwisty”, przedstawi?a Anna Barszcz. W swoim referacie scharakteryzowa?a zwi?zek mi?dzy prac? archiwisty a d?ugo?ci? jego sta?u oraz kompetencjami nabywanymi w trakcie studiów a faktycznymi wymaganiami, jakie narzuca miejsce pracy. Ca?o?? rozwa?a? zosta?a przedstawiona w ?wietle do?wiadczenia, jakie prelegentka zdoby?a pe?ni?c funkcj? naczelnika Archiwum Rady Ministrów. Ostatnim wyst?pieniem by? referat Roberta Górskiego na temat: „Kszta?cenie archiwistów przez Stowarzyszenie Archiwistów Ameryka?skich i ich programy edukacyjne”. Autor dokona? charakterystyki dzia?alno?ci Stowarzyszenia, które powsta?o w 1936 r. w perspektywie jego bogatej oferty edukacyjnej, na która sk?adaj? si? takie dzia?ania jak: organizowanie kursów archiwalnych i studiów uzupe?niaj?cych, warsztatów i seminariów po?wi?conych zagadnieniom z dziedziny archiwistyki.

Wies?awa Rutkowska wita go?ci, fot. Kamil Dziewit

?rodowe obrady plenarne zgromadzi?y ponad 700 osób, w tym zaproszonych go?ci reprezentuj?cych organy w?adzy i instytucje naukowe. Po oficjalnym otwarciu zjazdu, powitaniu go?ci i ich wyst?pieniach, Adam Massalski przedstawi? wyk?ad „Tradycje Kielc jako o?rodka archiwalno- historycznego”. Pocz?tki ?ycia naukowego odnalaz? w pierwszej po?owie XVIII wieku. Pierwsi archiwi?ci rozpocz?li dzia?anie wiek pó?niej, kiedy od 1816 r. zacz??a dzia?a? Komisja Województwa Kieleckiego. W po?owie XIX w. zacz??y rozwija? si? w Kielcach badania historyczne, a archiwum pa?stwowe rozpocz??o dzia?alno?? na pocz?tku lat 20. XX w. Profesor Massalski przypomnia? tak?e powojenne losy ?rodowiska naukowego w Kielcach i kolejne siedziby Archiwum Pa?stwowego. Po nim zabra? g?os Naczelny Dyrektor Archiwów Pa?stwowych Wojciech Wo?niak. W tre?ci wyst?pienia zatytu?owanego „Archiwistyka w Polsce – mapa aktualnych wyzwa?” zasygnalizowa? nie tyle zagadnienia dziedziny nauki, ile obszary, jakimi archiwa pa?stwowe powinny zaj?? si? obecnie. Zaliczy? do nich zadania z zakresu udost?pniania, tak?e danych i kopii cyfrowych online, czemu sprzyja? maj? programy digitalizacji oraz zmiana metodyki opisu z uwzgl?dnieniem jego automatyzacji. Kolejnym zadaniem jest wypracowanie metod zarz?dzania dokumentacj? elektroniczn? ju? na przedpolu archiwalnym, w tym np. certyfikacja przez archiwa systemów EZD. Nast?pstwem tego powinno by? przygotowanie do przejmowania dokumentacji elektronicznej – z systemów EZD, rejestrów publicznych, stron internetowych, forów dyskusyjnych oraz danych nieuporz?dkowanych. Jako zagadnienia wi???ce si? z archiwami pa?stwowymi wspomniane zosta?y archiwa spo?eczne, które powinny post?powa? zgodnie z przyj?t? metodyk? i wspó?tworzy? system informacji, oraz dokumentacja niearchiwalna – g?ównie osobowo-p?acowa i przebiegu studiów. Istotnym zadaniem jest te? dba?o?? o rozwój infrastruktury koniecznej do zachowania zasobu archiwalnego – zarówno w postaci fizycznej (obecnie w archiwach przechowywane jest 320 km, a na przedpolu 500 km), jak i logicznej – do przechowywania kopii cyfrowych i dokumentów elektronicznych. Na szersze obszary powiód? s?uchaczy W?adys?aw St?pniak, przedstawiaj?c „UNESCO wobec ochrony dziedzictwa kulturalnego i archiwów”. Rozpocz?? od uwagi, ?e antropocentryczn? koncepcj? cz?owieka zast?puje koncepcja heliocentryczna, co zobowi?zuje do respektowania i realizacji idei zrównowa?onego rozwoju. Konsekwencj? tego jest wpisywanie na List? ?wiatowego dziedzictwa wytworów zarówno cz?owieka, jak i przyrody, zgodnie z Konwencj? w sprawie ochrony ?wiatowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, uchwalon? w 1972 r. Zwróci? uwag? na odr?bn? List? reprezentatywn? niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przypomnia? tak?e, ?e impuls do przygotowania Zalece? UNESCO w sprawie zachowania i dost?pu do dziedzictwa dokumentacyjnego, w tym dziedzictwa cyfrowego, da?a IV Mi?dzynarodowa Konferencja Programu Pami?? ?wiata, która odby?a si? w Warszawie w 2011 roku. Zalecenia te opublikowano w 2016 r. - profesor St?pniak podkre?li?, ?e skierowane s? one do wszystkich w?a?cicieli i przechowawców. Na zawód archiwisty i przygotowanie do niego spojrza?a Alicja Kulecka, przedstawiaj?c „Do?wiadczenie i edukacja: dydaktyka historii wobec wyzwa? wspó?czesno?ci”. Rozpocz??a nostalgicznie – od wspomnie? po?miertnych archiwistów – analizuj?c ich drogi ?yciowe i zawodowe. Zauwa?y?a, ?e zakres kompetencji wymaganych w archiwach historycznych ró?ni si? istotnie od potrzeb archiwów zak?adowych, a normy metodyczne s? zast?powane instrukcjami obs?ugi systemów informatycznych. W wypadku systemów EZD konieczne jest na etapie kszta?cenia nie tylko przekazywanie teorii, ale i nauczanie pos?ugiwania si? nimi. Wyrazi?a te? przypuszczenie, ?e równie prawdopodobne, jak przekazywanie do archiwów historycznych elektronicznych paczek archiwalnych, mo?e sta? si? przekazywanie tym archiwom uprawnie? do okre?lonych modu?ów dzia?aj?cych systemów EZD. W zwi?zku z nieobecno?ci? Waldemara Chor??yczewskiego, temat „Globalna republika archiwistów” nie zosta? przedstawiony. Sesj? plenarn? zako?czy? Krzysztof Skupie?ski wyst?pieniem „Co znaczy dzisiaj interdyscyplinarno?? archiwistyki?”. Nawi?za? do tematu zjazdu i do wyra?onego w trakcie jego otwarcia wezwania Wojciecha Wo?niaka, który twierdzi?, ?e ?adne granice nie s? wieczne i nale?y d??y? do ich przekraczania. K. Skupie?ski zapyta?, czy zatarcie granic archiwistyki nie zako?czy si? zatarciem jej odr?bno?ci jako dyscypliny naukowej. Przypominaj?c szerszy i w??szy zakres zainteresowania badawczego archiwistyki, zach?ca? raczej do dyskusji nad jej obecn? postaci? i miejscem w?ród innych nauk. Czy jest samodzielna? Czy system kszta?cenia i nadawania stopni naukowych raczej temu nie przeczy? Konieczne jest ci?g?e definiowanie jej istoty i granic w?a?nie. Mo?na uzna?, ?e nadal g?ównym przedmiotem jej zainteresowania pozostaje dokument, jednak jest to wspólne dla wielu nauk. Proponowa? wi?c powrót do ?róde?, do definicji dyplomatycznych, przywo?uj?c takich klasyków, jak Jean Mabillon i Paoli Cesare, a tak?e najnowsze badania Luciany Duranti. Szukaj?c to?samo?ci i odr?bno?ci archiwistyki, nale?y pami?ta?, ?e jedynie ta nauka oraz dyplomatyka i records management maj? dokument w centrum uwagi, wi?c zwi?zki z nimi mog? sprzyja? rozwojowi archiwistyki.

Obrady plenarne, fot. Kamil Dziewit

Panel „Metodyka archiwalna w archiwach – krajobraz przed bitw?” prowadzi?a Hanna Staszewska. Z zaplanowanych trzech wyst?pie? wyg?oszone zosta?y dwa. Pierwsze, autorstwa Kamili Jastrz?bskiej, „Metodyka archiwalna wobec dokumentacji elektronicznej zgromadzonej w systemach Elektronicznego Zarz?dzania Dokumentacj?”, przedstawi?o obieg dokumentów elektronicznych w Ministerstwie Finansów i ich archiwizacj? w systemie przez jego Archiwum Zak?adowe. Wyk?ad nie zawiera? jednak, jak g?osi? jego tytu? oraz temat panelu, odniesie? do metodyki archiwalnej, zw?aszcza gromadzenia, opracowania i udost?pnienia elektronicznego dokumentu, jako materia?u archiwalnego. Drugi z referatów wyg?osi?a prowadz?ca panel. W wyst?pieniu „Strategia opracowania zasobu archiwalnego w archiwach – zarys problemu” przedstawi?a stan opracowania zasobu na przyk?adzie kilku archiwów pa?stwowych centralnych i regionalnych, wskaza?a na wielkie wed?ug niej rozbie?no?ci w stanie opracowania i podwa?y?a zasadno?? prac prowadzonych w archiwach, skoro nie s? prowadzone wed?ug strategii. Wskaza?a równie?, i? wed?ug jej oceny decyzja Naczelnego Dyrektora Archiwów Pa?stwowych o retrokonwersji pomocy archiwalnych do systemu informatycznego ZoSiA stanowi najlepsze rozwi?zanie, zmierzaj?ce do radykalnej poprawy stanu ewidencji zasobu archiwów pa?stwowych. Autorka nie przedstawi?a jednak ?adnych rozwi?za? metodycznych z zakresu gromadzenia i opracowania archiwaliów twierdz?c, i? ewidencjonowanie materia?ów archiwalnych w systemie informatycznym i do??czanie do tych danych skanów jednostek archiwalnych stanowi panaceum na zapó?nienie archiwów pa?stwowych w procesach informatyzacji. Wskaza?a, i? spo?ecze?stwo, zaw?aszcza m?odsza jego cz??? domaga si? takiego post?powania, gdy? chce mie? nieustanny dost?p do materia?ów archiwalnych. Stwierdzenia prowadz?cej panel wywo?a?y ?yw? dyskusj?, w której trakcie wielu jej uczestników wskaza?o na niedorzeczno?? tez wyk?adu, ?e retrokonwersja i digitalizacja nie za?atwi? problemu opracowania i udost?pniania materia?ów archiwalnych, nie zbli?? archiwów do standardów ?wiatowych. W?ród wypowiedzi broni?cych tez referentki znalaz?y si? g?osy, i? nale?y zaniecha? tradycyjnej metodyki archiwalnej (odej?? od Konarskiego), tworzy? pomoce ewidencyjne wzorem Instytutu Pami?ci Narodowej, bo u?ytkownika nie interesuj? problemy archiwalne, np. zespo?owo?ci akt, ale szybki dost?p do akt. Panel dotyczy? „krajobrazu przed bitw?”, wi?c nie zako?czy? si? konstruktywnymi wnioskami.

Wystawa „Znane i mniej znane...”, fot. Andrzej Kania

Panel „Archiwum Pa?stwowe w Kielcach w s?u?bie nauki i edukacji historycznej”, którego moderatorem by?a dr hab. prof. UJK Beata Wojciechowska, rozpocz?? si? od zwiedzania zorganizowanej przez Archiwum Pa?stwowe w Kielcach wystawy „Znane i mniej znane Ziemi Kieleckiej (w cz??ci prezentuj?cej oryginalne u?yczone przez instytucje i zak?ady pracy oraz osoby prywatne muzealia). Ide? wystawy przedstawi?a jej kurator Iwona Pogorzelska. Dodatkow? atrakcj? by? odrestaurowany przez obecnego jego w?a?ciciela Marka Adamczaka Papamobile, jeden z dwóch, którym podczas pielgrzymki po Polsce w 1979 roku porusza? si? papie? Jan Pawe? II. Potem rozpocz??y si? obrady. Jako pierwszy g?os zabra? dr hab. prof. UJK Jacek Pielas, który przestawi? temat: „Motywy ?mierci w zapisach metrykalnych przechowywanych w Archiwum Pa?stwowym w Kielcach”. W trakcie wyst?pienia omówi? okres historyczny, w którym powstawa?y staropolskie ksi?gi metrykalne, sytuacj? gospodarcz? i wyznaniow? kraju, nawi?za? równie? do panuj?cych wówczas zwyczajów. Wyja?nik te? wymow? unikatowych rycin zachowanych w ksi?gach. Przedstawi? ich znaczenie i okoliczno?ci, w jakich mog?y one powstawa?.

Panel w Archiwum Pa?stwowym w Kielcach, fot. Andrzej Kania

Nast?pnie Wies?awa Rutkowska, dyrektor Archiwum Pa?stwowego w Kielcach, omówi?a rol? tego Archiwum w s?u?bie nauki i edukacji historycznej od pocz?tków jego istnienia. Przybli?aj?c najistotniejsze fakty z historii Archiwum, zwróci?a te? uwag? na najcenniejsze materia?y archiwalne, jakimi pochwali? si? mo?e kielecka placówka. W dalszej cz??ci wyst?pienia wspomnia?a najbardziej spektakularne inicjatywy z zakresu popularyzacji zasobu archiwalnego, np. lekcje archiwalne, Mi?dzynarodowe Dni Archiwów, Europejskie Dni Dziedzictwa, wystawy czy publikacje powstaj?ce w oparciu o zasób archiwalny. Wyst?pieniu towarzyszy?a prezentacja oryginalnych dokumentów. Panel zako?czy?o oczekiwane przez uczestników zwiedzanie Archiwum, w tym niedost?pnych zwykle magazynów oraz pracowni konserwacji i digitalizacji.
Panel „Regulacje prawne dzia?alno?ci archiwalnej” zorganizowany zosta? przez Marka Konstankiewicza. „Kszta?towanie pa?stwowego zasobu archiwalnego - uwarunkowania prawne i propozycje zmian” przedstawi?a Ewa Per?akowska, u?ci?laj?c, ?e zgodnie z ustaw? archiwaln? kszta?towanie zasobu nie jest cz??ci? dzia?alno?ci archiwalnej, lecz jest jednym z dzia?a?. Podaj?c kolejne uwagi terminologiczne proponowa?a uporz?dkowanie poj?? zapisanych w prawie, w ró?nych ustawach i stosowanych w praktyce. Jako przyk?ady poda?a „kszta?towanie”, „nadzór” i „kontrol?”, które zgodnie z ró?nymi przepisami przypisane s? do okre?lonych organów, a w praktyce wykonywane tak?e przez inne osoby. Dokonuj?c porówna? zapisów w ustawach i rozporz?dzeniach z praktyk? archiwaln? sugerowa?a przyk?ada? wi?ksz? wag? do trybu powo?ywania jednostek pod nadzór. Zwraca? uwag? nale?y przy tym na ich faktyczn? samodzielno??, aby w ramach jednego podmiotu nie dzia?a?o kilka archiwów zak?adowych. Jako przyk?adowy podmiot poda?a gmin?, w której mo?na by by?o powo?a? jedno archiwum zak?adowe. Wyra?nie opowiedzia?a si? przy tym za uporz?dkowaniem prawa i obudowaniem go praktyk? zamiast stanowienia nowego prawa, którego wdra?anie trzeba b?dzie organizowa? od podstaw. Inny charakter mia?a wypowied? Dariusza Grota na temat „Kto b?dzie ciekaw archiwów jutra – wyzwania legislacyjne”. Podkre?la? etatystycznie ukierunkowane zasady kszta?towania zasobu i pyta?, czy u?ytkownicy na pewno tylko tego oczekuj?. Nowe kierunki powinny nadawa? my?leniu tendencje wykorzystania zasobu. Coraz cz??ciej u?ytkownikiem nie jest badacz naukowy, ale hobbysta, pasjonat lub uczestnik programu kulturalnego. Na nich nale?y otwiera? archiwa i w ten sposób zabiega? o popularno?? i id?ce za ni? nieraz finanse. Przygotowywane przepisy prawa, w tym wdra?anie RODO do polskiego systemu prawnego, które zmieni tak?e ustaw? archiwaln?, powinny by? przyjazne u?ytkownikowi, równowa?y? dobro wspólne i jednostkowe interesy. Adrian Niew?g?owski, mówi?c o „Obrocie cywilnoprawnym prywatnymi archiwaliami w ?wietle aktualnych tendencji w polskim ustawodawstwie”, skupi? si? na zbiorach kolekcjonerskich, w których sk?ad mo?e wchodzi? bardzo ró?norodna dokumentacja. Negatywnie oceniaj?c obecne brzmienie art. 47 ustawy archiwalnej, opowiada? si? za wprowadzeniem prawa pierwokupu przez archiwa pa?stwowe w stosunku do materia?ów uznanych za nale??ce do narodowego zasobu archiwalnego, a b?d?cych w?asno?ci? osób prywatnych. Za konieczne uzna? tak?e przywrócenie rejestru niepa?stwowego zasobu archiwalnego jako narz?dzia ochrony oraz pe?niejsze uregulowanie praw autorskich w odniesieniu do dzie? wchodz?cych do zasobu. Jako ostatni zabra? g?os Wojciech Wo?niak, przedstawiaj?c „Prawo archiwalne - perspektywy zmian”. Krótko przypomnia? dotychczasowe prawne regulacje dzia?alno?ci archiwów oraz projekty ustawy przygotowywane w latach 1993, 1998/1999 i 2009-2011, które nie zosta?y uchwalone przez parlament. Poinformowa?, ?e 27 kwietnia 2017 r. otrzyma? upowa?nienia ministra kultury i dziedzictwa narodowego do przygotowania zmian w ustawie, dotycz?cych dokumentacji osobowej i p?acowej, oraz projektu za?o?e? do nowej ustawy. Zapowiedzia?, ?e powo?a zespó?, który b?dzie prowadzi? te prace, opieraj?c si? przy tym na za?o?eniach z 2011 r. Jako istotniejsze planowane elementy wymieni?: podzia? zasobu na publiczny i prywatnym, wyodr?bnienie zagadnie? dokumentacji osobowej i p?acowej do osobnego przepisu, zmiana definicji materia?ów archiwalnych, uregulowanie kwestii archiwów spo?ecznych, ograniczenie zakresu archiwów wyodr?bnionych, ustanowienie Naczelnego Dyrektora AP jako organu w zakresie narodowego zasobu archiwalnego, wzmocnienie nadzoru archiwów w zakresie dokumentacji elektronicznej, wprowadzenie rejestru narodowego zasobu archiwalnego i udzia? archiwów w kszta?ceniu archiwistów. W krótkiej dyskusji E. Per?akowska apelowa?a o skorelowanie przepisów ustawy z innymi, w tym dotycz?cymi wa?nych dla obywateli kwestii dokumentacji osobowej – tak?e osób bezrobotnych czy studentów.
Panel „Polacy w archiwistyce bez granic” moderowali El?bieta Czajka i Piotr Zawilski, który te? by? pomys?odawc? zaproszenia na Zjazd do Kielc Polaków pracuj?cych w archiwach zagranicznych. Okazuje si? bowiem, i? jest ich niema?o, a wielu zajmuje kierownicze stanowiska. Mo?liwo?? wys?uchania – mówi?cych po polsku – zagranicznych go?ci, a tym samym przyjrzenia si? bli?ej funkcjonowaniu i problemom archiwów historycznych w kilku pa?stwach europejskich, sprowadzi?a do sali obrad ponad 70 osób.
Jako pierwsza wyst?pi?a Maria Wrede, prezentuj?c dorobek kierowanego przez ni? zespo?u, zajmuj?cego si? przez 7 lat porz?dkowaniem zbiorów polskiego Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte pod Pary?em, którego rezultatem jest dzi? inwentarz dla 185,00 m.b. dokumentacji. Jest to zbiór szczególny nie tylko ze wzgl?du na wielk? warto?? kulturow?, ale z uwagi na sw? z?o?ono??, gdy? tworz? go nie tylko archiwalia ró?nej postaci i proweniencji (Instytutu, osób prywatnych i materia?ów powierzonych, w tym wielka liczba zdj??), ale i zbiory biblioteczne (w tym tzw. d?s-y – dokumenty ?ycia spo?ecznego) oraz muzealne. Organizacja i metodologia prac porz?dkowo-inwentaryzacyjnych stanowi?y wi?c prawdziwe wyzwanie. Dodatkowym problemem by? fakt ci?gle zmieniaj?cych si? ludzi, których w?adze archiwalne wysy?a?y z kraju na zaledwie dwu-, trzymiesi?czne sta?e. Ka?demu nowemu pracownikowi trzeba wi?c by?o po?wi?ca? wiele czasu na szkolenie i zapoznanie ze specyfik? pracy, zamiast na porz?dkowanie zbiorów. Do ewidencjonowania wykorzystywano oczywi?cie bazy komputerowe; wszystkie materia?y poddano dezynfekcji, odkwaszeniu, a nast?pnie umieszczono w opakowaniach konserwatorskich. Gotowy inwentarz liczy blisko 60 tys. opisów. Niestety, ograniczony czas wyst?pienia uniemo?liwi? bli?sze przedstawienie samych, do?? unikatowych i nowoczesnych, aczkolwiek opartych na wieloletnim do?wiadczeniu archiwistów i bibliotekarzy, metod porz?dkowania. Pozostaje nadzieja, ?e ta wa?na kwestia zostanie przybli?ona wszystkim zainteresowanym w wersji drukowanej. W drugim wyst?pieniu Leszek Pud?owski, w sposób lekki i dowcipny, zaprezentowa? swoj? drog? od dyrektora Archiwum Pa?stwowego m. st. Warszawy do stanowisk kierowniczych w archiwach agend UNESCO i ONZ w Budapeszcie oraz Wiedniu. Dzieli? si? te? swoimi do?wiadczeniami z pracy w tych organizacjach oraz z wzajemnych stosunków w?ród mi?dzynarodowych, barwnych zespo?ów pracowniczych.
Najwi?cej o pracy archiwalnej opowiedzia?o dwoje kolejnych referentów. Pierwszym by?a Ella (El?bieta) Kok-Majewska, która wyjecha?a do Holandii jako dziewi?tnastolatka, osiedlaj?c si? tam po spotkaniu najbli?szej jej osoby, czyli przysz?ego m??a. Wyje?d?aj?c z Polski, nie mia?a jakiejkolwiek wiedzy o archiwach. Zdoby?a j? dopiero na miejscu, pilnie si? ucz?c i do?? szybko pn?c po szczeblach urz?dniczej kariery. Swój sukces zawdzi?cza?a niew?tpliwie niesamowitej energii, któr? da?o si? dostrzec podczas ca?ego wyst?pienia, a tak?e wielkiej pomys?owo?ci i kreatywno?ci. Specyfika holenderskiej archiwistyki, zw?aszcza jej organizacji, mo?liwo?ci lokalowych, finansowych i technicznych, a przede wszystkim stosunku w?adz oraz ca?ego spo?ecze?stwa do spu?cizny aktowej jest tak odmienna od polskiej, ?e w tym zakresie trudno porównywa? prac? tu i tam, cho? zadania archiwów i ich zasób s? przecie? do siebie podobne. Uderza? m.in. olbrzymi zakres wykorzystania wolontariuszy, którzy inwentaryzuj? i skanuj? setki tysi?cy dokumentów rocznie, i wykonuj? dziesi?tki innych prac. Darmowa praca osób nie zwi?zanych z archiwami, bez specjalnego przygotowanie, na tak wielk? skal? w Polsce jest po prostu niemo?liwa. Dlatego te? porównywanie ilo?ci skanów umieszczanych w sieci przez archiwa holenderskie i archiwa polskie jest co najmniej chybione. Kolejnym referentem by? Marek Po?oncarz, od blisko 40 lat obywatel Czech (wcze?niej oczywi?cie Czechos?owacji), który osiedli? si? tam, id?c równie? za g?osem serca. Pocz?tkowo pracowa? jako muzealnik w by?ym niemieckim obozie koncentracyjnym w Terezinie. Po zmianach ustrojowych roku 1990 zosta? dyrektorem Archiwum Pa?stwowego w Litomierzycach. Zbieg?o si? to ze zmianami w organizacji czeskiej archiwistyki. Dotychczasowe archiwa powiatowe, zale?ne dot?d w du?ej mierze od w?adz lokalnych (samorz?dowych), podporz?dkowane zosta?y samodzielnym archiwom pa?stwowym. Nagle wi?c sta? si? zarz?dc? nie tylko Litomierzyc, ale i 10 innych odleg?ych placówek, rozsianych w pó?nocno-zachodnich Czechach. Dyrektorzy stali si? bardzo samodzielni i sami rozwijali m.in. programy komputeryzacji czy digitalizacji zbiorów. Cz??? z archiwów, w tym Litomierzyce, zawar?o np. umowy z mormonami, dzi?ki którym ci ostatni, na swój koszt, w siedzibach archiwów, zdigitalizowali praktycznie wszystkie materia?y metrykalne. Dodajmy, ?e tamtejsze archiwa pa?stwowe przejmuj? tego typu ksi?gi i akta nie tylko z urz?dów stanu cywilnego, ale i ze wszystkich wspólnot wyznaniowych. Posiadaj? wi?c znacznie wi?ksze zbiory metrykaliów ni? archiwa polskie. Dzi? w Czechach prawie wszystkie te materia?y s? nie tylko zdigitalizowane, ale i dost?pne w Internecie. Podobne prace cyfryzacji – ju? oczywi?cie bez udzia?u mormonów – prowadzone s? wobec materia?ów kartograficznych, dokumentów oraz kronik. To specyfika Czech, w których prowadzenie w?asnych kronik maj? obowi?zek wszystkie jednostki organizacyjne, pocz?wszy od samorz?dów, na przedsi?biorstwach sko?czywszy, a ka?da zako?czona kronika trafia automatycznie do archiwum pa?stwowego.
Ostatnim referentem by?a Anna Sobczak, zatrudniona obecnie w Pary?u, która jednak pracowa?a wcze?niej tak?e w Niemczech, Austrii i na W?grzech. Opowiada?a ona o swoich osobistych do?wiadczeniach w aplikowaniu na ró?ne stanowiska, o przystosowywaniu si? do odmiennych warunków pracy, a przede wszystkim do ró?nic spo?ecznych i kulturowych.
Wszystkie wyst?pienia przyj?te by?y przez s?uchaczy z wielk? ?yczliwo?ci? i zainteresowaniem, o czym ?wiadczy?y nie tylko burzliwe oklaski, ale liczne pytania kierowane do prelegentów. Szkoda, ?e czas nie pozwoli? na rozwini?cie wielu poruszanych w?tków, pozostawiaj?c przykry niedosyt. Spotkanie nale?y jednak uzna? za bardzo udane i wyrazi? nadziej?, ?e panele o tej tematyce wejd? na sta?e do programów kolejnych zjazdów archiwalnych, a mo?e zapocz?tkuj? inne tego typu spotkania. Wymiana do?wiadcze? jest przecie? jedn? z podstaw rozwoju.
Panel „Wspó?praca archiwów ko?cielnych z otoczeniem – mo?liwo?ci i ograniczenia” mia? dwóch moderatorów – ks. Roberta Romualda Kufla i Mateusza Zmudzi?skiego. Rozpocz??o go wyst?pienie pierwszego z nich na temat „Gromadzenie archiwaliów ko?cielnych a wspó?praca z twórcami materia?ów archiwalnych proweniencji ko?cielnej (na przyk?adzie archiwum diecezjalnego)”. Autor przedstawi? struktur? zasobu Archiwum Diecezjalnego w Zielonej Górze, charakteryzuj?c jego cz??ci: ksi?gi metrykalne, wypisy z ksi?g metrykalnych, duplikaty ksi?g metrykalnych, zbiór akt stanu cywilnego, akta parafii (traktowane jako depozyt wieczysty), kolekcje, spu?cizny oraz zespo?y wytworzone przez inne instytucje, w tym szczebla diecezjalnego. Za istotn? cz??? archiwum uzna? te? ksi?gozbiór. Przyzna?, ?e w podej?ciu do przej?tych materia?ów archiwalnych stosowana jest metodyka przyj?ta w archiwach pa?stwowych, przynajmniej w takim zakresie, w jakim to jest mo?liwe. Przejmowanie archiwaliów podlega jednak wewn?trznym uregulowaniom biskupa diecezji. Ks. Mieczys?aw Ró?a?ski przedstawi? „Udost?pnianie materia?ów archiwalnych – teoria i praktyka”. Mówi? g?ównie o sytuacji w archiwach diecezjalnych, których regulaminy organizacyjne maj? ogólne zapisy dotycz?ce udost?pniania. W porównaniu do ko?cielnych archiwów w?oskich czy niemieckich, gdzie jest wi?cej uregulowa?, w polskich archiwach wi?cej jest rozwi?za? praktycznych, co jest wygodniejsze dla u?ytkowników. Zauwa?y? te?, ?e u?ytkownicy odwiedzaj?cy archiwa ko?cielne oczekuj? na skany archiwaliów, a bardziej jeszcze na dok?adne indeksy, które sprawnie doprowadz? ich do poszukiwanych informacji. Temat udost?pniania poszerzy? i rozwin?? M. Zmudzi?ski w referacie „U?ytkownicy w archiwach ko?cielnych – mo?liwo?ci i ograniczenia p?yn?ce ze wspó?pracy z u?ytkownikami”. Na wst?pie si?gn?? do historii i przypomnia?, ?e pierwsze archiwum diecezjalne powsta?o w 1925 r. w Poznaniu. Zwróci? te? uwag?, ?e archiwa ko?cielne nie prowadz? aktywnej selekcji, przejmuj? wi?c z za?o?enia ca?o?? dokumentacji wytworzonej przez dan? kancelari?. Przyjmuj?c szerok? definicj? u?ytkowników zobrazowa? kontakty z nimi w ramach kilku zada? – poczynaj?c od gromadzenia (kontakty z twórc?), przez przechowywanie (w tym konserwacja i digitalizacja przy pomocy zainteresowanych podmiotów zewn?trznych, np. genealogów), opracowanie (przy udziale u?ytkowników w indeksacji) po udost?pnianie. Zaproponowa? przy tym ostatnim rozwa?enie zaanga?owania u?ytkowników do prowadzenia kwerend na zlecenie lub dzia?a? popularyzacyjnych. Po swoim wyst?pieniu odczyta? tekst „Akta grupy A i B. Niektóre zagadnienia klasyfikacyjne”, przygotowany przez o. Rolanda Prejsa OFMCap. Autor scharakteryzowa? dokumentacj? powstaj?c? w ró?nych podmiotach ko?cielnych. W odniesieniu do akt kurii biskupiej i konsystorza diecezjalnego wskaza? rodzaje dokumentacji zwyczajowo brakowanej i sugerowa? przyk?ady, które te? nale?a?oby uznawa? za kategori? B. W odniesieniu do akt zgromadze? zakonnych za istotne uzna? akta domów generalnych, które proponowa? pozostawi? jako materia?y archiwalne. Podkre?la? te?, ?e konieczne jest wydzielanie materia?ów domu zakonnego od parafii prowadzonej przez ojców. W dyskusji zainteresowanie budzi?a informatyzacja pracy oraz dokumentacji instytucji ko?cielnych. W odpowiedzi ksi??a wyja?nili, ?e systemy informatyczne stosowane s? na razie pomocniczo i archiwa historyczne nie przejmuj? dokumentacji elektronicznej.
Panel „Problemy sensytywno?ci informacji z zasobów archiwów wyodr?bnionych” poprowadzi? Pawe? Perzyna. Pierwszym wyst?pieniem by? referat Janusza Bednarka, zatytu?owany „Problem sensytywno?ci zasobu archiwalnego Instytutu Pami?ci Narodowej”. Przedstawiona zosta?a w nim charakterystyka zasobu archiwalnego IPN oraz jego specyfika w kontek?cie problematyki dokumentacji sensytywnej. Referent podkre?li? fakt, i? g?ównymi problemami s? tu zarówno formalne ograniczenia w dost?pie do cz??ci przej?tego zasobu i wynikaj?ce z tego powik?ania proceduralne dla archiwum Instytutu, jak i problemy zwi?zane z danymi wra?liwymi - osobowymi, które zawarte s? w aktach by?ych organów bezpiecze?stwa PRL. Autor wymieni? ponadto kryteria stosowane przy udost?pnianiu materia?ów archiwalnych zawieraj?cych dane sensytywne. S? to: tre?? materia?ów archiwalnych, cel wykorzystania – naukowy, publicystyczny. Limitacj? stosuje si? dla osób, które w przesz?o?ci by?y funkcjonariuszami lub wspó?pracownikami organów bezpiecze?stwa PRL.
Nast?pnym wyst?pieniem by? referat Dyrektora Archiwum G?ównego Policji w Warszawie, który wyg?osi? go w zast?pstwie Gra?yny Makowskiej. W referacie „Udost?pnianie materia?ów z czynno?ci operacyjno-rozpoznawczych w G?ównym Archiwum Policji omówione zosta?y przepisy ustaw i ich aktów wykonawczych, reguluj?cych kwestie udost?pniania materia?ów archiwalnych z czynno?ci operacyjno-rozpoznawczych takim instytucjom jak: policja, s?dy, prokuratury. Prelegent zaznaczy?, ?e wspomniane materia?y opatrzone s? oznaczeniami tajno?ci, a ich udost?pnienie wcale nie musi oznacza? zniesienia klauzuli niejawno?ci. Ponadto zaznaczono równie?, ?e organem w?a?ciwym w zakresie wydawania decyzji dotycz?cych udost?pnienia materia?ów archiwalnych z zasobu Archiwum Policji jest minister spraw wewn?trznych i administracji. W ka?dorazowej decyzji okre?la si? przedmiotowy i podmiotowy zakres udost?pnienia. Katarzyna Górny z Centralnego Archiwum Wojskowego w swoim referacie poruszy?a natomiast kwesti? udost?pniania zasobu tego archiwum i ochrony danych osobowych.  We wspomnianym wyst?pieniu podj?ty zosta? niezwykle wa?ny problem jakim jest swoisty konflikt mi?dzy udost?pnianiem materia?ów archiwalnych zawieraj?cych dane osobowe konkretnych osób, których interesy powinny by? chronione, a dobrem ogólnym, jakim niezaprzeczalnie jest badanie przesz?o?ci przez historyków. Prelegentka zaznaczy?a te?, i? CAW w sensie formalno-prawnym zobowi?zane jest, podobnie jak inne archiwa pa?stwowe, do przestrzegania dwóch ustaw reguluj?cych sposób post?powania z dokumentacj? zawieraj?c? dane sensytywne: ustawy o ochronie danych osobowych oraz ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.
Interesuj?cym wyst?pienie wyg?osi? Pawe? Perzyna: „Dost?pno?? zasobu Archiwum IPN w kontek?cie ochrony danych osobowych”. Przedstawi? w nim problemy zwi?zane z udost?pnianiem zasobu archiwalnego IPN. Do najwa?niejszych z nich zaliczy? udost?pnianie akt do celów bada? naukowych oraz osobom pokrzywdzonym przez komunistyczny aparat represji. Inne kwestie, na które zwróci? uwag?, to: anonimizacja danych, mo?liwo?? zastrzegania danych osobowych, spór z G?ównym Inspektorem Ochrony Danych Osobowych dotycz?cy ogranicze? w korzystaniu z pomocy ewidencyjnych czy pozorne zwolnienie IPN z przestrzegania i stosowania przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych. Autor podsumowa? swoje wyst?pienie stwierdzeniem, ?e wszystkie wymienione problemy zwi?zane z udost?pnianiem dokumentacji sensytywnej s? niew?tpliwie wa?nymi punktami w ca?ym procesie konfrontacji potrzeb ochrony danych osobowych ze zwi?kszaniem dost?pu do zasobu archiwalnego Instytutu Pami?ci Narodowej.
Czwartkowe popo?udniowe obrady plenarne obejmowa?y kilka wyst?pie?. Jako pierwszy zabra? g?os W?gier – Gerg? Bendegúz Cseh, mówi?c o „Solidarity with Solidarno??? The Polish connection and the Hungarian Secret Services”. Nawi?za? do dzia?a? w?gierskich s?u?b specjalnych w latach 40. i 50. oraz do stara? o zabezpieczenie ich dokumentacji. Wspomnia? te? zwi?zki z Polsk?, w tym przyj?cie i uratowanie tysi?cy Polaków w czasie II wojny ?wiatowej. Podkre?li? niektóre daty, które stanowi?y prze?omy w historii, a co za tym idzie – ich skutki w postaci rodzajów dokumentacji. Za wa?ne uzna? w?gierskie wydarzenia 1956 r., nast?pnie wybór papie?a Jana Paw?a II w 1978 r. Od 1980 r. spo?ecze?stwo w?gierskie okazywa?o solidarno?? „with Poland, or with Polish people”, co znalaz?o wyraz np. w licznych drukach ulotnych. W pierwszym numerze pisma „Beszél?”, który ukaza? si? w pa?dzierniku 1981 r., zamieszczony zosta? m.in. artyku? Ferenca K?szega „Polak Wegier dwa bratanki…”.

„Polak W?gier dwa bratanki” - Gerg? Bendegúz Cseh, fot. Anna Laszuk

Kolejny mówca, Gintaras Druckus z Litwy, opowiedzia? o programie poszukiwania „Lithuanian archival heritage preserved in foreign countries”. Liczne dokumenty litewskie by?y wywo?one za granic?, tak?e przez Litwinów, którzy emigrowa?y z kraju w wielu okresach dziejów. Kolejne dokumenty by?y wytwarzane przez tych?e emigrantów. W zwi?zku z tym realizowane s? kwerendy w archiwach i innych instytucjach rosyjskich, bia?oruskich, rumu?skich i gruzi?skich. Odnalezione w ich trakcie materia?y, dotycz?ce Kowna i regionu, s? digitalizowane, a kopie cyfrowe przejmowane przez Archiwum Pa?stwowe Obwodu Kowie?skiego. Referent podkre?li?, ?e celem programów nie jest pozyskiwanie oryginalnych dokumentów, lecz poszerzenie zasobów informacyjnych i u?atwienie do nich dost?pu. Po tym „Zarz?dzanie dokumentacj? wobec wyzwa? wspó?czesnej archiwistyki” przedstawi? Robert Degen. Przyjrza? si? definicjom i zakresom obu dyscyplin. Stwierdzaj?c, ?e jakkolwiek przedmiotem zainteresowania archiwistyki s? materia?y ju? przekazane do archiwum, a zarz?dzanie dokumentacj? ma miejsce u twórcy, warto, aby archiwista móg? mie? wp?yw tak?e na twórc? dokumentacji i jej przygotowanie do przekazanie na wieczyste przechowywanie. Uzna? jednak za nieosi?galny taki stopie? przygotowania dokumentacji przez twórc?, jaki by?by akceptowalny przez archiwum. Za sprzeczne z archiwaln? zasad? zespo?owo?ci uzna? Archiwum Dokumentów Elektronicznych wspó?istniej?ce ze sk?adami chronologicznymi, co nale?y jeszcze przemy?le? i stosownie zmieni?. Przypominaj?c stwierdzenie Naczelnego Dyrektora, wyrazi? nadziej?, ?e skoro archiwi?ci zawsze przekraczali granice, tak?e z tym zagadnieniem dadz? rad?. Nast?pnie ks. Mieczys?aw Ró?a?ski przedstawi? „Centralne archiwum diecezjalne”. Jego tworzenie wynika z kanonu 486 § 2. Kodeksu Prawa Kanonicznego, który stanowi, ?e „W ka?dej kurii, w miejscu bezpiecznym, nale?y urz?dzi? archiwum diecezjalne czyli depozyt dokumentów, w którym winny by? przechowywane dokumenty i pisma dotycz?ce spraw diecezjalnych - zarówno duchowych, jak i doczesnych - odpowiednio uporz?dkowane i pilnie strze?one pod zamkni?ciem”. W praktyce w kurii tworzy si? archiwum kurialne o charakterze bie??cym, archiwum tajne i archiwum historyczne. Ks. Ró?a?ski krótko scharakteryzowa? materia?y przechowywane w ka?dym z tych typów archiwów i poinformowa?, ?e organizacja tych archiwów zale?y od warunków miejscowych. Powo?aniu archiwum towarzyszy nadanie statutu, w którym kwestie te s? uregulowane. Ostatnim referatem by?o „Powstanie i dzia?alno?? Europejskiej Sieci Instytucji Archiwalnych zajmuj?cych si? Aktami Tajnych S?u?b” autorstwa Marzeny Kruk. Na pocz?tku przypomnia?a ona o wyst?puj?cym w wielu krajach zjawisku niszczenia dokumentacji tych s?u?b w ko?cowym okresie komunizmu. Nast?pnie przedstawi?a ró?ne rozwi?zania zabezpieczenia i przechowywania tej dokumentacji w krajach postkomunistycznych. Opowiedzia?a te? o dzia?aniu i do?wiadczeniach utworzonej w 2008 r. Europejskiej Sieci Instytucji Archiwalnych, do której nale?? instytucje – odpowiedniki Instytutu Pami?ci Narodowej – z Bu?garii, Czech, Niemiec, Polski, Rumunii, S?owacji i W?gier. Sie? ma te? pi?ciu cz?onków obserwatorów, a starania czynione przez wszystkich maj? sprzyja? m.in. uproszczeniu procedur dost?pu do akt oraz dzia?alno?ci edukacyjnej z zakresu rozlicze? z komunistyczn? przesz?o?ci?.
Prowadz?cy obrady plenarne prof. W?adys?aw St?pniak dokona? krótkiego podsumowania tematyki Zjazdu i podzi?kowa? jego organizatorom. Podzi?kowania wyrazi? te? prezes Stowarzyszenia Archiwistów Polskich, Kazimierz Jaroszek, któremu przypad?o w udziale zamkni?cie Zjazdu.
Gratulujemy Organizatorom, pracuj?cym pod kierunkiem Wies?awy Rutkowskiej, wspaniale przygotowanego wydarzenia, a Kazimierzowi Jaroszkowi – wyboru na Prezesa Zarz?du SAP w kolejnej kadencji.

Urszula Grunwald (AP w Warszawie), Pawe? Gut (AP w Szczecinie), Anna Laszuk (NDAP), Edyta i Ivo ?aborewiczowie (AP we Wroc?awiu), Iwona Pogorzelska (AP w Kielcach)