W dniach 18-20 pa?dziernika 2017 r. odby?a si? na Uniwersytecie Wroc?awskim Konferencja Jubileuszowa „200 lat Ossolineum”. Patronat Honorowy nad wszystkimi uroczysto?ciami jubileuszowymi obj?? Prezydent RP Andrzej Duda – w g?ównej czerwcowej uroczysto?ci wzi?? udzia?. Pa?dziernikowe naukowe wydarzenie zgromadzi?o wielu uczestników i mia?o interesuj?cy przebieg. Oprócz mo?liwo?ci wys?uchania ponad 50 wyst?pie? – przygotowanych przez prelegentów z Polski i z zagranicy (g?ównie z Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki Ukrainy im. W. Stefanyka) – oraz dyskusji na forum i w kuluarach, organizatorzy oferowali tak?e zwiedzanie wystawy jubileuszowej w gmachu Ossolineum oraz dzia?aj?cego od 2016 r. Muzeum „Pana Tadeusza”. Obie ekspozycje zainteresowa?y tak wiele osób, ?e zwiedzaj?cych trzeba by?o podzieli? na dwie grupy.

Dr Adolf Juzwenko, dyrektor Ossolineum, i dr Mariusz Dworsatschek, zast?pca dyrektora

Wyst?pienia by?y po??czone w sesjach tematycznych: Wokó? Ossolineum - Ossolineum dawniej i Ossolineum dzi?, Ossoli?skie kolekcje I i II, Muzea i ich kolekcje I i II, Dzia?alno?? wydawnicza, W kr?gu czasopism, Ossoli?skie varia, Ludzie i ich dzie?a, Mecenasi i kolekcjonerzy I i II oraz Lwowskie instytucje kultury do 1945 r. Ju? pierwsze g?osy w sesji wprowadzaj?cej - dr. Adolfa Juzwenki (dyrektor Zak?adu Naukowego im. Ossoli?skich, dalej: ZNiO), dr. hab. Jerzego Zdrady (przewodnicz?cy Rady Kuratorów ZNiO), dr. Tomasza Makowskiego (dyrektor Biblioteki Narodowej) i prof. dr. hab. Zdzis?awa Pietrzyka (dyrektor Biblioteki Jagiello?skiej) umo?liwi?y uczestnikom wej?cie w ?wiat Polaków, którzy po III rozbiorze podj?li walk? o zachowanie to?samo?ci narodowej. Za jej przejaw uznaj?c dzie?a kultury i nauki, ratowali je i gromadzili przez wiele lat. Naród, Kultura, Nauka, To?samo?? – to naturalne tematy poruszane w wielu wyst?pieniach, dotycz?cych nie tylko Jubilata. Trudniej wyliczy? nazwiska darczy?ców (po?wi?cono im odr?bn? publikacj? – „Ksi?g? darczy?ców Zak?adu Naukowego im. Ossoli?skich”) i Polaków zas?u?onych w trosce o zachowanie pami?tek przesz?o?ci i rozwój nauki w ró?nych jej przejawach. Oprócz Ossoli?skich, najcz??ciej wspominano rodziny Lubomirskich, Pawlikowskich, Za?uskich, Czartoryskich, Skarbków, Lanckoro?skich, i kolejnych dyrektorów ZNiO: Franciszka Siarczy?skiego, Augusta Bielowskiego, Wojciecha K?trzy?skiego, Ludwika Bernackiego i Mieczys?awa G?barowicza.

Autorzy wyst?pie? w ramach sesji tematycznych przedstawiali:
- sytuacj? i okoliczno?ci, w jakich dosz?o do finalizacji pomys?u utworzenia prywatnej fundacji dzia?aj?cej na rzecz dobra publicznego: lwowskie ?ycie literackie i naukowe w latach 1815-1830; Ordynacje Ksi???t Czartoryskich a Ordynacja Przeworska Ksi???t Lubomirskich,
- dzia?alno?? ZNiO we Lwowie w pierwszym wieku istnienia: gromadzenie (licytacja – poprzednik przetargu jako sposób pozyskiwania wydawnictw) i udost?pnianie zbiorów (od 1832 r. otwarta czytelnia); opisy zbiorów zamieszczone na ?amach przewodników lwowskich (1871-1939),
- wspó?czesn? dzia?alno?? ZNiO we Wroc?awiu i we Lwowie, w tym zadania i osiagni?cia Pe?nomocnika ZNiO we Lwowie, wspó?prac? z Instytutem Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wroc?awskiego w latach 1956-2016 – wymiana kadry i tematy prac badawczych – oraz Ossolineum jako temat publikacji ukazuj?cych si? w latach 1996-2015.
Biblioteki, jako „skarbnicy dokumentów przesz?o?ci i warsztat pracy naukowej”, dotyczy?y referaty przedstawiaj?ce:
- podzia? zbioru prasy polskiej (od 1927 r. Ossolineum otrzymywa?o egzemplarz obowi?zkowy) i skomplikowane losy zbiorów we Lwowie i we Wroc?awiu po II wojnie ?wiatowej, powojenne sposoby powi?kszania zbiorów (dary, korespondencja ze wspó?czesnymi pisarzami i sposoby ich reakcji, komisja zakupu z obowi?zkowym przedstawicielem POP PZPR w sk?adzie),
- ró?ne cz??ci zbiorów bibliotecznych: stare druki ofiarowane przez Henryka Lubomirskiego „m??a szlachetnego w ofiarach dla nauk i kraju swego” – mecenasa i polityka; teatralia w zbiorach Dzia?u Dokumentów ?ycia Spo?ecznego - kolekcji materia?ów dotycz?cych dzia?alno?ci teatrów dolno?l?skich (afisze, plakaty, sztrajfy, ulotki, bilety, recenzje, programy i in.); cymelia (w tym czasem tak?e prohibita – problemy z ich identyfikacj?, opisywaniem i odszukiwaniem w systemie); ró?norodne jednodniówki (ich typologia i k?opoty z opisem w sytuacji braku normy); Calisiana (?ród?a ich pochodzenia i drogi dotarcie do Lwowa, np. Maksymilian Ossoli?ski naby? du?o publikacji z biblioteki jezuitów po kasacie zakonu); ?ród?a do dziejów dziennikarstwa ukrai?skiego; dziewi?tnastowieczne polskie podr?czniki do nauki historii w zbiorach (trzy typy: konkretne podr?czniki, materia?y pomocnicze i niby literatura popularna z tre?ciami historycznymi),
- cz??ci zbiorów pozosta?e na Ukrainie – obecnie w ró?nych instytucjach: cyrylickie starodruki; ksi?gozbiory kobiece (przekazywane przez potomków, z widniej?cymi na nich znakami w?asno?ciowymi i odr?cznymi zapiskami); brytyjskie periodyki, g?ównie naukowe, zgromadzone w XIX i pierwszej po?owie XX w.
Drug? cz??? ZNiO stanowi?o Muzeum Ksi???t Lubomirskich. Zosta?o ono rozwi?zane przez w?adze sowieckie w 1940 r. W 2007 r. nast?pi?a nowelizacja ustawy o Zak?adzie Narodowym im. Ossoli?skich z 1995 r, na mocy, której ZNiO zobowi?zano do „utrzymywania Muzeum Ksi???t Lubomirskich i pomna?ania jego zbiorów”. Obecnie oddzia? Ossolineum nazywany Muzeum Ksi???t Lubomirskich tworz? dwa dzia?y: Dzia? Sztuki i Dzia? Numizmatyczny. Trwaj? przygotowania do og?oszenia przetargu na projekt jego nowej siedziby, która ma by? wniesiona po przeciwnej stronie ZNiO na ul. Szewskiej. Przewidywana jej wysoko?? od 16 do 18 m i 9 tys. m² powierzchni u?ytkowych. Referenci przedstawiali zagadnienia dotycz?ce zbiorów muzealnych: najwi?kszy (2200 jednostek) i najciekawszy, najcz??ciej udost?pniany zbiór XIX-wiecznych grafik pochodz?cych z czasopism polskich z kolekcji Mieczys?awa Opa?ka, znanego bibliofila, publicysty, poety, historyka Lwowa; wyniki grantu naukowego po?wi?conemu kolekcji rysunków polskich z Muzeum Ksi???t Lubomirskich, obecnie przechowywanej w zbiorach Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki Ukrai?skiej im. W. Stefanyka. Rezultatem przeprowadzonej kwerendy jest baza danych zawieraj?ca 4, 5 ty? jednostek (rysunków polskich) i 11 ty? slajdów; galeri? malarstwa Muzeum Ksi???t Lubomirskich; zbiór medali Lwowskiego Muzeum Historycznego, z których prawie po?owa (66 na 150) pochodzi z kolekcji Muzeum Ksi???t Lubomirskich, w?ród nich na przyk?ad dwa zestawy Orderu ?w. Stanis?awa oraz bogaty zbiór porcelany nale??cej niegdy? do Muzeum Ksi???t Lubomirskich – temu referatowi towarzyszy? pokaz slajdów, z niezwykle ciekawymi egzemplarzami porcelany.
Otwarte w 2016 r. Muzeum „Pana Tadeusza”, b?d?ce miejscem upowszechniania wiedzy o historii i zbiorach Ossolineum, przedstawi? dr Marcin Hamka?o, zast?pca dyrektora ZNiO. Muzeum stara si? godzi? sztuk? klasyczn? z popkultur?; mog?c eksponowa? r?kopis „Pana Tadeusza” tylko przez 120 godzin w roku (?), organizuje ró?ne wystawy (obecnie spu?cizny Jana Nowaka-Jeziora?skiego i W?adys?awa Bartoszewskiego) i prowadzi dzia?alno?? edukacyjn?. Zbiory muzealne od pocz?tku stanowi?y cz??? bogatej kolekcji ossoli?skiej, referenci opowiadali wi?c o eksponowaniu obrazów na wystawie we Lwowie w 1847 r., o jubileuszowej wystawie numizmatycznej w 1928 r. (z okazji 100-lecia funkcjonowania Ossolineum we lwowskiej siedzibie – referenci podj?li prób? rekonstrukcji wystawy na podstawie jej zdj?? i katalogów).
Trzecim obok biblioteki i muzeum, cz?onem ZNiO by?o i jest wydawnictwo, którego dzieje i osi?gni?cia te? przedstawiano. Od 1953 r. dzia?a?o, co prawda, jako Przedsi?biorstwo Pa?stwowe w ramach Polskiej Akademii Nauk (w struktury ZNiO wróci?o w 2013 r.), zdo?a?o jednak utrzyma? swój humanistyczny profil, wzorowy poziom i seri? Biblioteka Narodowa (od 1933 r.).
Tematyk? wydawnicz? uzupe?nia?y: przegl?d podr?czników wydawanych w ramach CK Wydawnictwa Ksi??ek Szkolnych w latach 1878-1918 (analiza kszta?tu typograficznego) oraz przegl?d wydawnictw ?ród?owych XIX i pocz?tków XX w. do dziejów ksi??ki prawniczej (jako samoistnych publikacji i w ramach wydawnictw zbiorowych)
Omawianie czasopism prowadzi?o w ró?ne regiony Polski – wymiana czasopism stanowi?a ?wietn? okazj? do wymiany wiedzy, informacji i do nawi?zywania owocnych kontaktów. Poznali?my: kontakty „Biblioteki Warszawskiej” z Ossolineum, kolekcj? „Gazety Olszty?skiej” (1886-1939) we Lwowie, rol? XIX-wiecznych polskich czasopism naukowych w popularyzacji nauki i kultury (roczniki: Ossolineum, Towarzystwa Warszawskiego Przyjació? Nauk, Krakowskiego Towarzystwa Przyjació? Nauk i Pozna?skiego Towarzystwa Przyjació? Nauk).

W kilku sesjach pojawia?y si? tematy nie dotycz?ce bezpo?rednio Ossolineum, ale zwi?zane z ró?nymi aspektami ochornhy i promowania dziedzictwa narodowego. Pozna? mogli?my losy „Panoramy Rac?awickiej” Jana Styki i Wojciecha Kossaka, organizowanie i dzia?alno?? muzeów o?wiatowych w przestrzeni bibliotecznej, wydawane w latach 1938-1939 lwowskie czasopismo po?wi?cone archeologii i historii sztuki „Dawna Sztuka”. Oddzielne wyst?pienia po?wi?cono kilku osobom: Ludwikowi Bernackiemu i jego wspó?pracy z Sejmem Województwa ?laskiego, tak?e przy wznoszeniu Biblioteki; Andrzejowi Wojtkowskiemu, dyrektorowi Biblioteki Raczy?skich w latach 1928-1939; Antoniemu Knotowi, który po II wojnie ?wiatowej przyjecha? ze Lwowa przez Kraków do Wroc?awia, gdzie odtwarza? „wspania?y warsztat pracy naukowej, jakim jest Ossolineum”; Tytusowi Dzia?y?skiemu, którego pasja bibliofilska i postawa najbli?szych doprowadzi?a do powstania w Kórniku o?wieceniowego zak?adu, zawieraj?cego tak?e efekty „romantycznego kolekcjonerstwa pami?tek; Ignacemu Mosiowi (1917-2001), który nie maj?c wykszta?cenia, ale wybitny talent kupiecki, zgromadzi? wspania?? kolekcj?, która podarowana Pa?stwu sta?a si? podstaw? utworzenia w 1977 r. Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza w Poznaniu; antykwariuszowi Szymonowi Szwarcowi (1884-1959), który dzia?aj?c jako „agent muzealny” sprowadza? z ca?ego ?wiata dzie?a sztuki i rzemios?a artystycznego, czym wzbogaca? zbiory pa?stwowe lub – w ostateczno?ci – prywatne kolekcje; ksi?garzowi Narcyzowi Gierynowi, który przekaza? bibliotekom bydgoskim cenne publikacje; utrwalonym w inwentarzu donatorom Biblioteki Rady Miasta Gda?ska, do których nale?a? tak?e Heweliusz.

Fragment wystawy jubileuszowej w gmachu Ossolineum

W drugiej sesji Mecenasi i kolekcjonerzy zamieszczono wyst?pienia przedstawicielek archiwów. Urszula Kacperczyk (Archiwum G?ówne Akt Dawnych) zaprezentowa?a fragmenty biblioteki Stanis?awa Augusta Poniatowskiego przechowywane w tym?e archiwum. Hanna Krajewska (PAN Archiwum w Warszawie) omówi?a zas?ugi Stanis?awa Staszica w Warszawie, jako przyk?ad mecenatu kulturalnego, naukowego i spo?ecznego. Anna Laszuk (Naczelna Dyrekcja Archiwów Pa?stwowych) przedstawi?a pokrótce towarzystwa naukowe, których materia?y, cz?sto w bardzo ma?ych ilo?ciach, przechowywane s? w zasobie archiwów pa?stwowych
Ostatnia sesja po?wi?cona by?a lwowskim instytucjom kultury: Bibliotece Naukowej Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich, utworzonej w 1874 r. z inicjatywy W?odzimierza Dzieduszyckiego (ze zbiorów bibliotecznych Dzieduszyckich) i Lidze Pomocy Przemys?owej (powsta?ej na pocz?tku XX w.), która najaktywniejsz? dzia?alno?? rozwin??a do I wojny ?wiatowej, popiera?a i promowa?a rozwój przemys?u, rzemios?a galicyjskiego (wrogo nastawiona by?a do produktów pruskich), jedn? z najciekawszych aktywno?ci by?a wystawa objazdowa, na której pokazywano najnowsze „osi?gni?cia przemys?u”, wyg?aszano odczyty, powadzi?a si? te? kursy np. krawiectwa dla kobiet.
Krótkiego podsumowania konferencji dokona? dr Adolf Juzwenko. By? on obecny przez ca?y czas obrad, podobnie jak jego zast?pca dr Mariusz Dworsatschek, ch?tnie udzielaj?c informacji i wyja?nie?, uzupe?niaj?c wywody prelegentów lub dyskutuj?c o przesz?o?ci, tera?niejszo?ci i przysz?o?ci ZNiO. W najbli?szej przysz?o?ci ma ukaza? si? publikacja, gromadz?ca materia?y z konferencji jubileuszowej. Planów Ossoli?czycy maj? jeszcze wiele, nale?y wi?c ?yczy?, aby mogli je realizowa? we wspó?pracy z innymi instytucjami nauki, kultury, i nie tylko.

Anna Laszuk (Naczelna Dyrekcja Archiwów Pa?stwowych)
Urszula Kacperczyk (Archiwum G?ówne Akt Dawnych)