Rozpocz?cie konferencji: dr Wojciech Wo?niak, prof. Irena Mamczak-Gadkowska, prof. Józef Dobosz, Henryk Krystek

W dniach 18-19 pa?dziernika 2018 roku odby?a si? w Poznaniu konferencja zorganizowana dla uczczenia jubileuszu archiwów pa?stwowych przez Zak?ad Archiwistyki Instytutu Historii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, Archiwum Pa?stwowe w Poznaniu i Stowarzyszenie Archiwistów Polskich Sekcja Edukacji Archiwalnej pod patronatem Naczelnego Dyrektora Archiwów Pa?stwowych. Program konferencji by? bardzo bogaty – w ci?gu dwóch dni wyg?oszono 25 referatów, których tematyka dotyczy?a ró?nych aspektów organizacji i dzia?ania archiwów pa?stwowych w ci?gu 100 lat, jakie up?yn??y od 1918 roku, kiedy Rada Regencyjna Królestwa Polskiego wyda?a reskrypt z dn. 31 lipca 1918 r. o archiwach pa?stwowych i opiece nad archiwaliami.
Dalsze Perspektywy rozwoju polskich archiwów pa?stwowych – informacyjn?, technologiczn?, infrastrukturaln? i organizacyjn? przedstawi? Wojciech Wo?niak, Naczelny Dyrektor Archiwów Pa?stwowych, który zabra? g?os jako pierwszy. Kilka wyst?pie? przypomnia?o podstawy prawne i organizacyjne archiwów, zmieniaj?ce si? kilkakrotnie w ci?gu stulecia. Marek Konstankiewicz (Przemiany podstaw prawnych dzia?ania polskiej administracji archiwalnej w latach 1918-2018) omówi? zakresy przedmiotowe i podmiotowe dekretów z lat 1919 i 1951 oraz ustawy z 1983 r., która mia?a ju? ponad 40 nowelizacji i zgodnie z jej zapisami mo?na mówi? o istnieniu w Polsce kilkunastu s?u?b archiwalnych. Irena Mamczak-Gadkowska (Koncepcje budowy polskiej sieci archiwalnej w okresie mi?dzywojennym) wspomnia?a pocz?tki organizacji archiwów polskich w 1916 r. i kolejne plany – zrealizowane i niezrealizowane. Wanda Roman (Razem czy osobno? U ?róde? koncepcji zarz?dzania archiwami w Polsce) przypomnia?a pocz?tki funkcjonowania archiwów wojskowych i zmiany koncepcji ich w?a?ciwo?ci gromadzenia okre?lonych materia?ów archiwalnych. Beata Wac?awik (Kszta?towanie si? sieci archiwalnej na Pomorzu Wschodnim po 1945 roku) omówi?a zmiany administracyjne zachodz?ce na terenach d. Prus Wschodnich i s?siaduj?cych z nimi oraz placówki archiwalne tworzone i likwidowane ma obszarze województw: bydgoskiego, gda?skiego i olszty?skiego. Rafa? Galuba (Pa?stwowa sie? archiwalna po II wojnie ?wiatowej) próbowa? natomiast pokaza?, ?e w ci?gu kilkudziesi?ciu powojennych lat nie powsta?a efektywna sie? archiwów pa?stwowych i w ich dzia?aniu brakuje stabilnych podstaw.

Kilka wyst?pie? dotyczy?o trudnych losów zasobów archiwalnych w czasie II wojny ?wiatowej i ich skutków dla obecnego kszta?tu polskiego dziedzictwa archiwalnego. Marek Sta?ewski („Archivalische Auseinandersetzung” – próba rozbioru zasobu archiwów polskich w czasie II wojny ?wiatowej) omówi? zorganizowane dzia?ania okupanta, realizowane pod has?em zgodno?ci z okre?lonymi zasadami archiwistyki, ale z cz?stymi odst?pstwami na rzecz korzy?ci politycznych. Wycinek dzia?a? polskich archiwistów, próbuj?cych ratowa? archiwalia od zniszczenia, przedstawi? Jaros?aw Matysiak (Udzia? Kazimierza Kaczmarczyka w ewakuacji i zabezpieczeniu archiwaliów warszawskich w klasztorze jasnogórskim w latach 1944-1945). Uwag? skupi? na dzia?aniach Kazimierza Kaczmarczyka – zas?u?onego archiwisty z Poznania, który wspominany by? niejednokrotnie w trakcie konferencji. Ewa Rosowska (Dzieje zasobu dokumentacyjnego w?adz i urz?dów z terenów województw wschodnich II Rzeczypospolitej podczas II wojny ?wiatowej i jego stan zachowania) skupi?a swoje rozwa?ania na jednym aspekcie – wykorzystywaniu polskiej dokumentacji przez w?adze radzieckie do celów represyjnych oraz na niszczeniu dokumentów do tego nieprzydatnych. O losach materia?ów z Kresów Wschodnich mówi?a te? Alicja Kulecka (Archiwa ziem Rzeczypospolitej utraconych w wyniku uzgodnie? mocarstw koalicji antyhitlerowskiej w polskiej literaturze archiwalnej i historycznej (1945-1989). Zauwa?y?a przy tym, ?e przez d?ugi czas by?y one zapomniane – i w dzia?aniach pa?stwowych, i w badaniach naukowych.

Dyskusja w pierwszym dniu obrad

Zadania i dzia?alno?? archiwów – w ró?nych aspektach – przedstawi?o kilkoro referentów. Waldemar Chor??yczewski (Funkcja naukowa archiwum a dzia?alno?? naukowa archiwów i archiwistów w Polsce w latach 1915-1939) szuka? odpowiedzi na pytanie o zdolno?? archiwów do odpowiadania na potrzeby bada? naukowych, przedstawiaj?c ró?ne role archiwistów –  od kustoszy ?róde?, przez badaczy dziejów (na ogó? w czasie wolnym) do asystentów pracowników nauki, stwarzaj?cych im dogodne warunki do bada?. Hubert Mazur przedstawi? (Uwarunkowania i rozwój prac publicznych archiwów w Polsce w XX wieku - przygotowany z Agnieszk? Ros?), podzielone na pi?? okresów, dzia?ania archiwów na styku ze spo?ecze?stwem – od pierwszych wystaw w okresie zaborów, przez udzia? w badaniach regionalnych, w organizacji obchodów 1000-lecia Pa?stwa Polskiego, po Tygodnie Archiwów, Dni Otwarte i Strategi? Archiwów Pa?stwowych na lata 2010-2020. Ewa Per?akowska (Warto, czy nie warto? Historia zmaga? polskich archiwistów z selekcj? twórców dokumentacji w sferze normatywnej) przypomnia?a urz?dowe kontakty archiwów z twórcami oraz zmienno?? i niekonsekwencj? w formu?owaniu kryteriów ich selekcji. Podkre?la?a te?, ?e warto?ciowanie dokumentacji a priori, bez ekspertyzy, nie jest pozytywnym czynnikiem kszta?towania narodowego zasobu archiwalnego. Anna Laszuk (Publikacje archiwów pa?stwowych jako ?ród?a informacji) spojrza?a na archiwa pa?stwowe przez pryzmat ich w?asnych publikacji z lat 1923-2018 – pochodnych ?róde? informacji, analizuj?c na podstawie kilkunastu przyk?adów ich tematyk?, szczegó?owo?? danych i kontekst powstawania. Hanna Krajewska (Zadania archiwów z powierzonym zasobem na przyk?adzie archiwum PAN) przybli?y?a dzia?alno?? archiwum nie wchodz?cego do sieci archiwów pa?stwowych podleg?ych NDAP. Przedstawi?a zasób archiwum, szukanie w?a?ciwego modus vivendi w ramach Polskiej Akademii Nauk, zadania wobec dzia?aj?cych placówek PAN oraz aktywno?? na polu wydawniczym edukacyjnym i naukowym. Monika Sak oraz Sebastian Wytrzyszczak (Wspó?praca archiwów uniwersyteckich z archiwami pa?stwowymi na przyk?adzie Archiwum UAM) w pierwszej cz??ci swojego wyst?pienia przedstawili histori? Archiwum Uniwersytety Adama Mickiewicza, a nast?pnie jego wspó?prac? z Archiwum Pa?stwowym w Poznaniu, koncentruj?c? si? m. in. wokó? problemów nadzoru merytorycznego, pomocy w sytuacjach kryzysowych oraz popularyzacji. W drugiej cz??ci wyst?pienia, referencji omówili ankiet? na temat wspó?pracy z archiwami pa?stwowymi przeprowadzon? przez nich w archiwach innych publicznych szkó? wy?szych. Magdalena Nied?wiedzka (Archiwa dokumentacji specjalnej w Polsce – wybrane aspekty) przypomnia?a za? histori? archiwów powo?anych do gromadzenia i przechowywania dokumentacji filmowej, audiowizualnej oraz fotograficznej poczynaj?c od lat 50. XX w. a? do utworzenia Narodowego Archiwum Cyfrowego.
O archiwach polskich w kontek?cie mi?dzynarodowym mówi?y dwie osoby. W?adys?aw St?pniak (Archiwa polskie w kontek?cie mi?dzynarodowym) wspomnia? ogólnie aktywno?? polskich archiwów w Mi?dzynarodowej Radzie Archiwów, UNESCO i w Radzie Europy, skupiaj?c si? na jednak na kwestiach zwi?zanych z regulacjami w?asno?ci polskich dóbr kultury po I i po II wojnie ?wiatowej, w tym rewindykacji archiwaliów, cz??ciowo zako?czonej pozytywnym efektem. Magdalena Heruday-Kie?czewska (Udzia? polskich archiwistów w konferencjach CITRA) przedstawi?a dzieje konferencji mi?dzynarodowych (w 1961 r. CITRA odby?a si? w Polsce), skupiaj?c si? na ich tematyce oraz materia?ach przygotowywanych pod tym k?tem przez polskie archiwa (straty archiwaliów, odtwarzanie zasób narodowych, masowo?? akt).

Sala obrad

Zagadnienia monograficzne by?y przedmiotem kilku wyst?pie?. Robert Degen i Krzysztof Syta (Archiwum Pa?stwowe w Bydgoszczy w okresie mi?dzywojennym – geneza, organizacja, dzia?alno??), analizuj?c zawarto?? zespo?u archiwalnego archiwum w Bydgoszczy, przedstawili jego pocz?tki w latach 20. XX wieku oraz wyj?tkowy status organizacyjny – jedynego w okresie mi?dzywojennym oddzia?u zamiejscowego pe?ni?cego wszystkie funkcje archiwum. Pod innym k?tem przejrza?a zawarto?? zespo?u archiwum w Krakowie Iwona Fischer (Od reskryptu do dekretu. Z dziejów archiwów krakowskich). Prezentuj?c liczne dokumenty wytwarzane w tym archiwum w XIX i na pocz?tku XX wieku udowodni?a, jak bardzo podobne by?y ówczesne zadania i dzia?ania, dokumenty i problemy do obecnie nam znanych.

Sprawozdawczo?? w 1820 roku

Bartosz Drzewiecki (?rodowisko polskich archiwistów w po?owie XX wieku w ?wietle korespondencji W?odzimierza Budki) przeanalizowa? zawarto?? innego zespo?u z krakowskiego archiwum. Na jego podstawi? przedstawi? relacje osób wywodz?cych si? z Krakowa i ich g??bokie zaanga?owanie w prace i zagadnienia archiwalne, pojawiaj?ce si? jako tematyka prywatnej korespondencji (w tym wydawania „Archeionu” i przygotowywania projektu ustawy archiwalnej). O archiwistach i ich dorobku mówili kolejni referenci. Hadrian Ciechanowski przedstawi? omówi? Wk?ad pracowników Archiwum Pa?stwowego w Toruniu w rozwój polskiej archiwistyki w latach 1951-2017. Wspomnia?, ?e archiwum toru?skie dzia?a?o ju? w ?redniowieczu, jednak w wyst?pieniu omówi? archiwistów z okresu funkcjonowania w sieci archiwów pa?stwowych – pe?nionymi przez nich funkcjami i dorobkiem naukowym w podziale na archiwozofi?, teori? archiwaln?, edukacj?, metodyk? i badania regionalne na bazie ?róde? archiwalnych. Zuzanna Ja?kowska-Józefiak i Piotr Józefiak przedstawili natomiast Wk?ad archiwistów pozna?skich do rozwoju archiwistyki polskiej. Szczegó?owo omówili losy zawodowe Józefa Paczkowskiego, Kazimierza Kaczmarczyka, Franciszka Paprockiego, Ireny Radtke i Stanis?awa Nawrockiego – miejsca pracy, pe?nione funkcje i przygotowane publikacje.

Miejsca aktywno?ci pozna?skich archiwistów

Warto zwróci? uwag? na g?osy padaj?ce w dyskusji, w tym na zg?aszane postulaty. By?y to: powrót do analizy tematów badawczych jako jednego z kryteriów warto?ciowania, systematyczne wydawanie w postaci ksi??kowej przewodników po zasobach archiwów, zawieraj?cych informacj? bardziej syntetyczn? i dopracowan? ni? szczegó?owe dane w bazach danych, oraz udost?pnianie wykazów nabytków przej?tych przez archiwa, np. w kolejnych latach. Zamkni?cia obrad dokona?a prof. Irena Mamczak-Gadkowska, która zwróci?a uwag?, ?e ró?norodne tematy poruszane podczas konferencji ukazuj? bogactwo historii archiwów polskich, która mo?e i powinna by? przedmiotem dalszych bada? oraz konferencji. Wyrazi?a równie? uznanie i podzi?kowa?a referentom za wyg?oszone wyst?pienia, zach?caj?c do przes?ania ich do publikacji w tomie pokonferencyjnym. Tradycyjnie ju? zostan? one utrwalone w formie, która pozwoli si?gn?? ponownie do bogatych tre?ci, nie zawsze w ca?o?ci zaprezentowanych w czasie obrad.
Wieczorem pierwszego dnia konferencji odby?o si? uroczyste spotkanie towarzyskie przedstawicieli ?rodowisk naukowych i archiwów pa?stwowych, w trakcie którego uczczona zosta?a 100. rocznica polskich archiwów.

Anna Laszuk (NDAP), Hadrian Ciechanowski (AP w Toruniu)
Fto ze zbiorów AP w Poznaniu.